Reply to Thread

Post a reply to the thread: Nghe Chuyện Hà Nội

Your Message

Viết bằng chữ trong ô trống kết quả của bảy trừ năm

 

Additional Options

  • Will turn www.example.com into [URL]http://www.example.com[/URL].

Topic Review (Newest First)

  • 28-05-2017, 10:45 AM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: Thời ấy anh có ba bài thơ nổi tiếng, đó là Đêm Liên Hoan, Tâm Sự Đêm Giao Thừa và Bên Kia Sông Đuống. Thưa anh, anh đă sáng tác những bài thơ này trong những hoàn cảnh như thế nào?

    - HC: Đầu tiên là bài Đêm Liên Hoan, là sau khi cả hai vợ chồng Hoàng Cầm và Tuyết Khanh, lúc ấy Tuyết Khanh đă có mang Kiều Loan được ba, bốn tháng rồi, th́ lúc bấy giờ hai vợ chồng nhập quân đội vào giữa năm 47, Tuyết Khanh vẫn hát và ngâm thơ trong lửa trại cũng có mà trên sân khấu cũng có. Đến tháng thứ 7, thứ 8 mới nghỉ. Hoàng Cầm có làm bài thơ đầu tiên khi mới vào quân đội là bài Đêm Liên Hoan.
    Làm bài Đêm Liên Hoan như thế nào? Phải nói là có một cuộc gặp gỡ giữa hai tiểu đoàn quân đội tức là tiểu đoàn miền ngược gồm các chiến sĩ miền núi, và một tiểu đoàn miền xuôi tức là những chiến sĩ nông dân các tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh. Hai tiểu đoàn chủ lực gặp nhau kéo dài tới hơn 10 ngày để tập luyện, trao đổi kinh nghiệm chiến đấu để trở thành những tiểu đoàn chủ lực vững vàng của Việt Bắc.

    Cuộc gặp gỡ đó anh gọi là Liên Hoan. Chữ liên hoan này không phải do Hoàng Cầm đặt ra mà chính là của pḥng chính trị lúc bấy giờ người ta gọi như thế, là có những cuộc liên hoan tức là vui chung giữa các tiểu đoàn với nhau. Chính người trưởng pḥng chính trị lúc bấy giờ có mời anh lên nói chuyện và yêu cầu anh hẳn hoi, là anh làm thế nào làm cho bài thơ để động viên hai tiểu đoàn đó trong cuộc gặp gỡ độ mươi ngày để họ phấn chấn, phấn khởi tinh thần để tập luyện, để trao đổi kinh nghiệm chiến đấu. Lúc bấy giờ mới vào quân đội th́ người ta hào hùng lắm. Người ta rất hào hùng và tinh thần yêu nước ngự trị toàn bộ văn nghệ sĩ đi kháng chiến lúc bấy giờ.

    Lúc bấy giờ thực sự là cũng chưa hiểu đảng là thế nào, mà với cụ Hồ th́ cũng chỉ cho cụ là người lănh tụ làm thế nào để lo được cái độc lập cho dân tộc, thế thôi, chứ cũng không hiểu đảng Cộng Sản, thậm chí sách cộng sản Hoàng Cầm cũng không đọc ǵ cả. Thậm chí đến cái mức như thế này cơ mà: Ví dụ khi đi công tác th́ có anh ở ban hành chính, anh ấy bảo: "Anh lên chỗ hành chính mà lấy công tác phí đi". Hoàng Cầm không hiểu chữ công tác phí là thế nào. Tại sao lại công tác? Tại sao lại phí?
    Thế rồi đến những chữ mà bây giờ quá ư là quen thuộc, ví dụ như chữ thường xuyên chẳng hạn, lúc bấy giờ cũng rất lạ tai. Chữ công tác này, chữ thường xuyên này, chữ khai hội này, những chữ mà sau này thành quen nhưng mới đầu th́ chính Hoàng Cầm cũng bỡ ngỡ, bảo quái, sao lại công tác, lại công tác phí? Thế rồi sinh hoạt, lại sinh hoạt phí. Tức là những từ ở bên Trung quốc nó nhập cảng vào, thành ra nghe lúc đầu rất bỡ ngỡ, sau mới quen. Thế đủ biết rằng lúc đầu ấy, phần lớn văn nghệ sĩ, hay nói riêng Hoàng Cầm, trong người chỉ có mỗi một cái hào hùng, khí tiết phải đánh giặc.

    - TK: Theo anh th́ v́ sao, cái động lực nào đă thúc đẩy thanh niên thời ấy xung phong đi chống Pháp với một tâm trạng hào hùng như vậy?

    - HC: Bởi v́ riêng cá nhân Hoàng Cầm, đối với Pháp, th́ cũng đă cực kỳ không có cảm t́nh. Tại sao? Bởi v́ nh́n chung th́ anh ta cậy mạnh đến cai trị nước ḿnh. Mà quả thật mắt ḿnh trông thấy, ḿnh nghe thấy toàn những chuyện dân đói khổ. Nhất là năm 45 đấy, chính mắt ḿnh trông thấy người chết đói đầy đường, rải rác khắp từ Hà Nội ra các ngả đường. Xác người chết đói đầy ra và ḿnh xúc cảm lắm về những chuyện ấy. Nhưng đất nước đau khổ như thế nào mà bây giờ thực dân Pháp lại c̣n muốn quay trở lại để ngự trị, để thống trị ở cái đất nước này th́ không được, không ai có thể chấp nhận điều đó được.

    Cho nên khi mới đi kháng chiến với một tâm trạng đầy khí phách, hào hùng nên anh mới viết bài Đêm Liên Hoan phản ánh đúng tinh thần văn nghệ sĩ lúc bấy giờ. Rồi thanh niên hoặc trí thức nói chung, như Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Trung, rồi các giáo sư như Đặng Văn Ngữ và nhiều văn nghệ sĩ ở các ngành khác, cả các giáo viên cấp ba, cấp hai, ai cũng rất hào hứng đi đánh giặc. Thậm chí là tự tay ḿnh đốt nhà ḿnh, tự tay ḿnh phá đi, nhất quyết không để cho giặc chiếm đóng. Và lên rừng sẵn sàng ăn cơm với muối, không có cả gạo nữa th́ sẵn sàng ăn cả củ mài.

    Thậm chí là anh đây này, Hoàng Cầm đây này, bảy ngày ăn ǵ nào? Đố biết ... Ăn ... Ăn cái củ nâu ấy mà. Củ nâu để nhuộm ấy, lấy cái củ nâu non, bởi v́ củ mài đào cũng hết rồi, ở các rừng măng, nứa đấy. Măng nứa, măng mai này là ăn văn hết rồi. Mà đói quá, bởi v́ năm 49 là năm đói nhất đấy , mà chính ra vợ Hoàng Cầm là một, con gái Hoàng Cầm là hai, chỉ v́ đói, ăn lung tung cả mới sinh bệnh mà chết. Hai mẹ con chết liền trong một tuần lễ trong lúc tản cư năm 49 đấy. Th́ gia đ́nh anh đă đóng góp cái máu đó là hai người: vợ và con.
    Rồi đến năm 52, đóng góp một giọt máu nữa cho kháng chiến chống Pháp là người em ruột của Hoàng Cầm, nó cũng rất có tài về văn nghệ. Nó làm đạo diễn kịch được, viết kịch được, đặc biệt là diễn cũng rất khá.

    Hoàng Cầm đă cử nó làm đại đội trưởng một đội văn công Tây Bắc, tức là Sơn La, Lào Kai, Lai Châu thuộc quân đội, gọi là đội Văn Công Tây Bắc. Cậu ấy đi đánh phỉ và bị phỉ nó sát hại, cả một đội văn công 12 người, chết hết. Nhà chỉ có hai anh em, người em cũng đi bộ đội như người anh và đă hi sinh năm 52. Nghĩa là gia đ́nh anh đóng góp vào cuộc kháng chiến đó: một người vợ, một đứa con gái và một người em ruột. C̣n bản thân anh th́ trèo đèo, lội suối khắp các mặt trận, chỗ nào cũng đem cái đoàn văn công của ḿnh đi biểu diễn. Đóng góp vào cuộc kháng chiến như vậy, ngoài sáng tác của ḿnh.

    ● Bên kia sông Đuống

    - TK: Thưa anh, kỳ trước anh đă nói về hoàn cảnh sáng tác bài thơ đầu tiên trong thời kỳ kháng chiến đó là bài Đêm Liên Hoan, bây giờ xin anh kể tiếp về hai bài Tâm Sự Đêm Giao Thừa và Bên Kia Sông Đuống.

    - HC: Bài đầu tiên là bài Đêm Liên Hoan, th́ chỉ trong ṿng nửa tháng bài ấy nó truyền tụng khắp các đơn vị ở Việt Bắc. Sau đó đến bài thứ hai là bài Phạm Duy có vẻ mê lắm đấy, ông ấy bảo đó là một bài thơ mà chưa bao giờ có ai làm, là đem cái sinh lư, cái thân thể con người vào trong thơ được, tức là bài Tâm Sự Đêm Giao Thừa :
    Người lính ấy gác đêm 30 Tết, nhớ nhà muốn mừng tuổi cho con, không biết mừng tuổi cái ǵ, anh ta tưởng tượng và anh ta nghĩ rằng giá ḿnh lập được chiến công mà cái tin ấy nó đồn đến tai vợ ḿnh, th́ vợ ḿnh dù là xanh xao gầy c̣m, không có sữa cho con bú, nhưng nghe thấy tin chồng lập chiến công, th́ sữa sẽ căng lên đầu vú, "máu chẩy mạnh trong người, vợ tôi cho con bú, con uống mạnh từng hơi, đứa bé no rồi ngủ, xuân ấm nồng trên môi." Đó là bài Tâm Sự Đêm Giao Thừa, bài thơ thứ hai được người ta chép, lính chép rồi thuộc khá nhiều.

    Đến bài thứ ba là bài Bên Kia Sông Đuống th́ cũng do một đêm, có ba anh cán bộ chỉ huy của tiểu đoàn, gọi là tiểu đoàn Thiên Đức -Thiên Đức là tên chữ của con sông Đuống- lên bộ chỉ huy ở Thái Nguyên báo cáo về t́nh h́nh lúc bấy giờ Pháp đă chiếm ḥan toàn bờ Nam sống Đuống tức là hữu ngạn -sông Đuống nó chảy từ sông Hồng, nối sông Hồng xuống đến Phả Lại- Pháp chiếm toàn bộ miền Nam sống Đuống tức là bốn huyện Gia Lâm, Thuận Thành là huyện của Hoàng Cầm, rồi đến Gia B́nh, Lang Tài xuống đến Phả Lại. Chiếm toàn bộ mảnh đất ấy để làm ǵ? Để làm hành lang an toàn cho đường số 5, là con đường Hải Pḥng lên Hà Nội.

    Thế th́ tiểu đoàn Thiên Đức ấy, là tiểu đoàn dân lập. Một anh người làng Hoàng Cầm, anh Vương Văn Trà, anh ấy tự lập ra tiểu đoàn đó, dân nuôi, vẫn cầy ruộng, vẫn làm đồng áng nhưng có những giờ tập luyện quân sự. Rồi sau tiểu đoàn đó đi đánh Pháp th́ đánh bằng ǵ? Có phải dàn trận ra mà đánh được đâu, lúc bấy giờ vơ khí làm ǵ có nhiều, cả tiểu đoàn may lắm mới được mười khẩu súng trường, với mấy cái súng ngắn, chưa có vơ khí ǵ ghê gớm lắm, toàn giáo mác, gậy gộc. Thế mà cái tiểu đoàn đó làm cho địch cũng xiêu liêu suốt từ đầu năm 47 cho đến hết mùa xuân 48. Đến tháng tư năm 48 địch mới chiếm được hết cái vùng mà tiểu đoàn đó hoạt động, tức là bên kia sông Đuống.

    - TK: Lúc đó anh đang làm ǵ? Và công tác của anh có liên lạc thế nào với cuộc chiến ở sông Đuống này ạ?

    - HC: Th́ anh đang ở với ṭa soạn quân báo Việt Bắc, do anh Nguyên Hồng là tổng biên tập. Hoàng Cầm vẫn phụ trách một đội văn công nho nhỏ, gồm chưa đến ba chục người. Đội văn công đó ở một xóm, gần xóm của ṭa báo này. Nhưng anh cứ thích, đêm th́ cứ thích sang ngủ với anh Nguyên Hồng, với anh em trong ṭa soạn, chuyện tṛ hợp hơn.
    Thế th́ đêm hôm ấy là đêm ông Lê Quảng Bá, chỉ huy trưởng mời anh sang nghe báo cáo. Có anh Vương Văn Trà là người chỉ huy tiểu đoàn Thiên Đức ấy và mấy anh chỉ huy phó, lên báo cáo. Hoàng Cầm nghe từ chín rưỡi cho đến gần khoảng độ một giờ khuya, anh ấy báo cáo hết những trận đánh và những cái địch tràn lên chiếm hữu ngạn, tức bờ nam sông Đuống như thế nào. Anh ấy báo cáo rất tỉ mỉ, từng làng một, chỗ nào đánh nhau to, chỗ nào nó đă giết bao nhiêu thanh niên, bắt đi bao nhiêu phụ nữ, v.v... và tôi cho là chính xác nữa, bởi v́ anh ấy chỉ huy cả tiểu đoàn, cái tiểu đoàn ấy đánh giặc rất dũng cảm và nhiều thành tích lắm. Nhưng dù sao th́ nó cũng bị thiệt hại, bị thương vong cho nên lúc bấy giờ phải lên bộ chỉ huy xin ư kiến để củng cố lại và xin thêm trang bị.

    - TK: Thưa anh, bài thơ phát xuất từ động lực ǵ? Là do sự đ̣i hỏi của ủy ban chính trị hay là nó bột phát tự chính anh?

    - HC: Trong khi anh ấy báo cáo th́ trong người của người làm thơ này nó ngổn ngang, phải nói là ngổn ngang. Đến khi anh ấy báo cáo xong rồi, ḿnh thẫn thờ đi về nhà ḿnh, cách đó độ non một cây số. Về th́ anh Nguyên Hồng đă ngủ say và nói chung anh em đều ngủ say cả, lúc bấy giờ đă đến 1 giờ sáng rồi. Bấy giờ người ḿnh nó như một cái ǵ nó ngổn ngang, không thể nói nó là cái ǵ được. Chuyện căm thù có, giận dữ có, nhưng cái nổi trội nhất trong tâm trạng ḿnh lúc bấy giờ là sự nhớ thương và đau xót, v́ tiếc một vùng đất đẹp như thế, vùng đất cổ xưa mà người ta vẫn gọi là Luy Lâu, nó gần như một cái thủ đô của thời kỳ Bắc thuộc, tức là trong gần một ngh́n năm, th́ cái chỗ ấy, vùng đất ấy, được coi như là thủ đô của cả đất nước này.
    Bởi v́ ông Kinh Dương Vương, ông tổ của dân tộc này, định cư ở đấy, phải nói thế. Bởi v́, ngay trong huyện anh hiện nay c̣n có miếu đền, miếu của ông ấy lớn lắm và rất âm u, rất cổ kính, thờ Kinh Dương Vương.

    Rồi th́ đấy lại là đất mà văn hóa phát triển bắt đầu ở đấy. Đạo Phật từ Ấn Độ sang, cũng ở đấy, xuất phát từ điểm đấy. Rồi đạo Lăo, đạo Khổng mà đại biểu là ông Sĩ Vương, Sĩ Nhiếp, đem chữ Hán truyền bá sang Việt Nam th́ cũng ở đấy từ thế kỷ thứ hai, đạo Phật th́ từ thế kỷ thứ nhất. Phải nói là cả cái vùng mà bây giờ là huyện Thuận Thành, tức là huyện của Hoàng Cầm đấy, đó là một cái nôi về văn hóa, nhưng đồng thời nó là xuất phát điểm của sự xây dựng đất nước là huyện Thuận Thành, trước gọi là Luy Lâu.


    Còn tiếp ...
  • 27-05-2017, 08:44 PM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    Nói chuyện với nhà thơ Hoàng Cầm


    Những buổi nói chuyện với nhà thơ Hoàng Cầm về đời văn của ông từ thời thơ ấu qua những giai đoạn cách mạng kháng chiến, thời kỳ NVGP, thời kỳ đổi mới đến ngày nay, được thu thanh nhiều lần qua điện thoại viễn liên Paris-Hà Nội và phát thanh trong nhiều dịp khác nhau trên đài RFI, lần đầu tiên ngày 14/1/96 và gần đây nhất, đầu năm 2007 khi Nguyễn Hữu Đang qua đời.

    Phần ông nói về NVGP đă được ghi lại trên Hợp Lưu số 81 số đặc biệt về NVGP tháng 2-3/2005 và về Nguyễn Hữu Đang, trên HL số 94, tháng 4-5/2007, số tưởng niệm Nguyễn Hữu Đang.

    Chúng tôi soạn lại và ghi toàn bộ các cuộc nói chuyện với Hoàng Cầm, không theo tŕnh tự phát sóng mà theo tŕnh tự những diễn biến đă xẩy ra trong đời Hoàng Cầm, để bạn đọc có thể nh́n thấy những dữ kiện nối tiếp nhau.
    Nói chuyện với Hoàng Cầm, điện thoại thường không bị cắt, trừ lần cuối, ghi âm ngày 8/2/2007, Nguyễn Hữu Đang vừa mất, Hoàng Cầm muốn kể lại rơ ràng hơn về Nguyễn Hữu Đang và NVGP, nhưng thu thanh được gần một giờ, v́ thấy ông mệt, chúng tôi hẹn lại ngày hôm sau, nhưng từ ngày sau, điện thoại bị nhiễu không thể tiếp tục thu được giọng ông nữa. Đó là lần cuối cùng chúng tôi được tiếp xúc với nhà thơ Hoàng Cầm.



    ● Thời thơ ấu và cảm hứng thi ca

    - TK: Thưa anh Hoàng Cầm, trở lại những ngày anh bắt đầu làm thơ, anh đă đến với thơ trong trường hợp như thế nào ạ?

    - HC: Bây giờ tôi mới nghiệm ra là h́nh như tôi là thơ bẩm sinh th́ phải, h́nh như là thơ đă nhập vào người tôi từ lúc tôi c̣n là cái bào thai. Không biết là có đúng không. Mà ngay từ khi tôi biết được khách quan tức là có ư thức được rằng ḿnh đang ở đâu, bố mẹ ḿnh thế nào, rồi chung quanh ḿnh thế nào, tức là từ năm lên 5 tuổi.
    Lúc bấy giờ gia đ́nh tôi ở môt phố xép, bên cạnh đường số 1, c̣n 6 cây số nữa mới đến thị xă Bắc Giang. Nhà tôi có một cái tủ thuốc của ông bố tôi làm cụ lang chữa bệnh, với lại một cái bồ hàng xén của bà mẹ tôi, thường thường là gánh đi bán ở các chợ chung quanh mấy xă đó, là huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang.

    Sống nghèo nàn như thế thôi. Không hiểu sao khi tôi lớn lên một chút thôi, tức là từ năm lên 5 tuổi, luôn luôn tôi cứ mơ mộng về những đám mây, nó cứ đi, nó cứ bay rồi nó về một ngọn núi xa xa là dăy núi Nham Biền ở tỉnh Bắc Giang đấy. Đằng sau đường xe lửa đi độ vài trăm mét th́ có một con ng̣i, khi mùa nước lũ nó cũng to, mùa khô th́ có thể lội qua được. Tôi hay ra bờ con ng̣i đó. Ḿnh cứ mơ mơ màng màng vào con sông đó, cái ng̣i đó, cứ trôi mà không biết trôi về đâu. Có khi ḿnh thả những con thuyền, lấy một cái lá đa bó nó lại như h́nh con thuyền ấy, rồi ḿnh thả cho nó trôi. Để muốn nói rằng, thời thơ ấu của tôi cho đến khi tôi học hết tú tài th́ cái nghiệp thơ đă định vào người tôi từ quá sớm.
    Mà tôi sống rất cô đơn, ở một xóm quê, cứ thơ thẩn trên cái đường làng hiu hắt như thế cho đến bây giờ 77 tuổi, tức là 70 năm. Bởi v́ tôi cũng bắt đầu làm câu thơ đầu tiên vào năm lên tám tuổi. Cái nghiệp thơ ấy nó cứ theo đuổi tôi suốt bảy chục năm. Có thể nói là không có một ngày nào, tôi buông rời được cái hồn thơ của tôi.

    - TK: Anh có thói quen làm thơ vào những lúc như thế nào? Ban ngày hay ban đêm? Hay là phải những giờ phút đặc biệt mà anh có cảm hứng?

    - HC: Không hiểu làm sao mà cái hồn thơ của tôi nó cứ luôn luôn đêm nào cũng thế, nó cứ thao thức ở trong người. Có lúc th́ bật ra được bài thơ. Mà không chăng nữa th́ nó cũng vẫn là những giấc mê hoặc những mơ mộng, hoặc những nguyện vọng, những ao ước. Nó luôn luôn bám lấy tôi, nhất là về ban đêm. Và cũng phải nói một điều là từ lúc biết làm thơ, chưa bao giờ tôi làm thơ ban ngày hay chưa bao giờ tôi làm thơ theo một chủ đề định sẵn. Cứ tự nhiên nó đến, rồi tự nhiên nó đi.

    Không hề có một sự cố gắng t́m ṭi chữ nghĩa hay bố cục ǵ cả. Tất nhiên là cảm xúc đầu tiên có ghi ra giấy, sau đó là cái thời gian phải nâng cao lên, tức là chọn chữ hoặc thay đổi chữ nọ, nhịp kia ... th́ tất nhiên phải làm. Và cái giai đoạn này nó đă bắt đầu ngay từ lúc c̣n thơ ấu.

    - TK: Nếu bây giờ tóm tắt lại thời thơ ấu của anh trong mấy nét chính th́ anh thấy có những mấu chốt nào cần ghi lại?

    - HC: Thời thơ ấu th́ chỉ tóm tắt lại như thế này: Cái thời thơ ấu có bốn vấn đề lớn: Một là cái tuổi thơ, thấy cô đơn ngay từ bé. Điểm thứ hai: tuổi thơ sớm phát triển dục tính, tức là biết yêu từ năm lên tám. Đặc điểm thứ ba, anh muốn nói đến một nhà xuất bản -tức là nhà xuất bản Tân Dân- v́ từ thời thơ ấu cho đến khi hết đi học, đang học tú tài, anh đă tham gia nghề văn rồi. Đó là một nhà xuất bản lớn của ông Vũ Đ́nh Long, và cho đến bây giờ th́ anh nhận định rằng đó là một nhà xuất bản rất có công với văn học Việt Nam, là một.

    Thứ hai nữa, là cách đối xử với văn nghệ sĩ, ông Long đối xử một cách tử tế, vừa công bằng, vừa hợp lư _ Nhưng đồng thời cũng có t́nh nữa, đó là điểm thứ ba. Điểm thứ tư, cái khuynh hướng của anh lúc ấy là khuynh hướng làm thơ, có thể nói là quá sớm đi. Như người ta, lúc bắt đầu mới vào nghiệp văn thơ, thường làm lung tung cả chứ chưa ấn định được; ngược lại, ở Hoàng Cầm, thơ là cái nó bắt vào ngay. Từ lúc lên tám, lên chín, cái hướng về thơ đă h́nh thành một cách khá rơ nét. Đó là bốn đặc điểm của thời kỳ thứ nhất.

    - TK: Thưa anh, sang thời kỳ thứ hai là thời kỳ trưởng thành, sự nghiệp thi ca của anh bắt đầu như thế nào?

    - HC: Sang thời kỳ thứ hai là thời kỳ Cách Mạng và Kháng Chiến, có hai tác phẩm đánh dấu thời kỳ bấy giờ. Một là về thơ, nhưng thơ lại đi sau một ngành khác tức là ngành Kịch Thơ và anh rất say mê kịch thơ. Cho nên đă viết từ năm 1937 -lúc bấy giờ anh mới học năm thứ ba trường Cao Đẳng Tiểu Học ở Bắc Ninh- th́ anh đă viết kịch thơ đầu tiên tức là kịch Hận Nam Quan, kịch thơ đầu tiên và diễn ngay ở trong lớp. Đến năm 1942, viết một vở kịch thơ mà cho đến bây giờ, kể cả các người ở sân khấu, các nhà nghiên cứu, các nhà phê b́nh, đều đánh giá là vở kịch thơ xuất sắc nhất của Hoàng Cầm, đó là Kiều Loan, viết năm 1942.

    Nhưng vở kịch thơ ấy có một số phận khá long đong, nghĩa là từ lúc viết đến lúc in ra lần thứ nhất, là đúng nửa thế kỷ: Viết năm 1942 mà măi đến năm 1992 mới in được toàn bộ. C̣n về diễn th́ chỉ diễn được đúng một buổi ở Nhà Hát Lớn Hà Nội, vào khoảng cuối tháng 11 năm 1946. Vừa diễn xong th́ có lệnh phải hoăn, v́ lúc bấy giờ chiến tranh Việt Pháp sắp nổ ra và t́nh h́nh Hà Nội lúc bấy giờ rất căng thẳng: luôn luôn có những vụ bắt cóc, những vụ nổ súng, nổ lựu đạn, v.v... tức là cuối tháng 11 cho đến 19 tháng 12 th́ nổ ra cuộc kháng chiến toàn quốc.

    Cũng v́ cái kịch thơ đó, mà viên chánh sứ người Pháp tên là Luciani đă ra lệnh trục xuất Hoàng Cầm khỏi tỉnh Bắc Giang. Khi về Hà Nội, lại đưa vở kịch ra pḥng kiểm duyệt, th́ cũng lại một viên chức cao cấp của Pháp tên là Cousseau, sau này người ta bảo, hắn là chủ nhiệm pḥng Tuyên Truyền và Báo chí, Chef de l'IFP tức là Information Presse et Propagande, kiểm duyệt bỏ cả bốn hồi kịch thơ. Đó là giai đoạn Cách Mạng và Kháng Chiến, bắt đầu bằng Kịch Thơ.

    - TK: Thưa anh, như vậy tức là Thơ Hoàng Cầm đến sau Kịch thơ và có thể nói rằng những bài thơ đầu tiên của anh gắn bó với kháng chiến và nó đánh dấu cho một giai đoạn lịch sử.

    - HC: Có thể nói là những bài thơ ấy đánh dấu cái thời kỳ cả nước chống thực dân Pháp, đó là bài Bên Kia Sông Đuống, nó cùng thời với những bài Tây Tiến của Quang Dũng, rồi độ hai năm sau, tới bài Màu tím hoa sim của Hữu Loan. Rồi một ít lâu nữa th́ đến bài trường ca Việt Bắc của Trần Dần. Lúc bấy giờ anh Lê Đạt chỉ mới bắt đầu -làm thơ- v́ anh ấy trước tiên là cán bộ Tuyên Huấn. Đầu tiên anh ấy là bí thư riêng về văn nghệ cho ông Trường Chinh. Đến năm 49 th́ Trường Chinh cử Lê Đạt sang làm trợ lư cho ông Tố Hữu v́ ông Tố Hữu được đảng phân công phụ trách toàn bộ vấn đề văn nghệ của thời kỳ kháng chiến.

    Nhưng một ḿnh ông ấy th́ khó mà lănh đạo được những văn nghệ sĩ nổi tiếng và sừng sỏ -có thể dùng một từ như thế- như Nguyễn Tuân, rồi Tú Mỡ, Nguyễn Xuân Khóat, Đoàn Phú Tứ ...v.v... tức là những người đă có tiếng tăm lớn rồi.
    Rồi th́ cả những nhà văn cũng xuất hiện, như là những nhà văn rất có tài như Nam Cao chẳng hạn, th́ với một lực lượng văn nghệ sĩ như thế, mà lănh đạo, theo ư ông Trường Chinh -cái này là anh Lê Đạt nói chuyện với anh về sau này- th́ sợ rằng ông Tố Hữu không đủ lực để lănh đạo một số văn nghệ sĩ vừa có tài và vừa có tên tuổi như thế, cho nên mới cử anh Lê Đạt sang làm trợ lư cho ông Tố Hữu, đấy là năm 49, và cử anh Đặng Đ́nh Hưng thành lập Đoàn Văn Công Nhân Dân Trung Ương.

    Bởi v́ lúc bấy ǵờ đoàn Văn Công Quân Đội do Hoàng Cầm phụ trách là có 200 diễn viên, toàn là những diễn viên ưu tú tập họp lại chung quanh Tổng Cục Chính Trị. Hoàng Cầm phụ trách đoàn đó có từ năm 1952. Ông Trường Chinh thấy thế nên có ư kiến rằng: Quân đội có đoàn văn công lớn như thế, mạnh như thế th́ ngoài nhân dân cũng phải có một đoàn tương tự. Ông Trường Chinh bèn giao cho Đặng Đ́nh Hưng đứng ra lănh đạo một đoàn.

    Đoàn ấy gồm những diễn viên, những nhà đạo diễn nổi tiếng như Thế Lữ ... có những tác giả như Thế Lữ, Lưu Quang Thuận, rồi thêm những tác giả âm nhạc như Lê Yên, Trọng Bằng ..v.v... Đó là một đoàn rất lớn và gồm những diễn viên trứ danh như Song Kim, Trúc Quỳnh ..v.v... Anh Đặng Đ́nh Hưng lại được phân công ra làm đoàn trưởng kiêm chính trị viên đoàn Văn Công Nhân Dân Trung Ương, ấy là từ năm 52. Đấy là sơ qua lịch sử của vài đoàn văn công như thế.


    Còn tiếp ...
  • 27-05-2017, 09:44 AM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: Thưa anh, có thể nói rằng giữa hai anh Đặng Đ́nh Hưng và Trần Dần cũng có sự khác biệt: sự t́m kiếm của anh Đặng Đ́nh Hưng đă được thể hiện khá rơ ràng qua hai tập Ô mai và Bến lạ, c̣n anh Trần Dần, qua những ǵ đă in, người ta chưa thấy rơ được những t́m kiếm của anh Trần Dần. Tập Cổng tỉnh cho thấy sự giàu có trong ngôn ngữ thơ Trần Dần, nhưng vẫn c̣n là một cấu trúc thơ tương đối cổ điển. C̣n tập Mùa sạch, mới chỉ là một thứ thử nghiệm, exercice, chưa thể nói là xong, là một tập thơ hoàn chỉnh. Vậy theo anh, cần phải làm thế nào để giới thiệu toàn diện sự t́m ṭi thơ của Trần Dần?

    - LĐ: Cái này th́ tôi có hứa với Trần Dần một điều mà tôi chưa làm được, tức là tôi sẽ đọc lại tất cả thơ Trần Dần, tại v́, như chị biết là, sau này, tôi đi t́m con đường của tôi th́ tôi cũng không gần anh Dần như ngày xưa nữa, thế và khi tôi đề nghị với anh Dần như thế này th́ anh ấy cũng không đồng ư: "Bây giờ th́ cậu cũng yếu rồi, cậu yếu rồi th́ để ḿnh chọn cho cậu toàn tập, với tất cả những t́m ṭi của cậu để người ta có một cái nh́n chung về tất cả những t́m ṭi của Trần Dần".
    Nhưng anh Dần muốn in tập Cổng tỉnh th́ tôi cũng phải chiều anh ấy thôi. Nhưng chắc là thế nào cũng có một lần tôi phải prendre en main (đích thân làm) chuyện này, tôi sẽ đọc lại hết thơ của anh Trần Dần và tôi sẽ cố gắng làm sao mà xuất bản một tuyển tập của anh ấy, chọn trong cái toàn tập của anh ấy, để mọi người có thể thấy được cái t́m ṭi của anh ấy như thế nào.

    Về anh Dần th́ rất khó chị ạ, v́ mọi người nghe tiếng anh ấy rất nhiều, mà tiếng anh ấy rất to. Tôi rất sợ những tiếng to. Tôi đă nói với Dương Tường đấy, với một người như Dần th́ không nên dùng những chữ to quá, như những kim tự tháp, hay ... ǵ ǵ, nghe nó mệt quá. Với những người ấy càng cần phải dùng những ǵ gần gũi hơn. Tôi rất tiếc. Tôi có nói với cháu Vũ, tức là con anh Trần Dần: "Có lẽ hôm nào hai bác cháu ḿnh phải làm cái việc ấy, tức là chọn lại tất cả các tác phẩm của bố cháu, và tŕnh bày trong tất cả quá tŕnh nó đi như thế nào, để mọi người biết là bố cháu đă t́m ṭi như thế nào".
    Tôi phải nói, anh Dần cũng có cái này không thuận lợi là từ năm bẩy mươi mấy anh ấy đă bị nhũn năo rồi. Lúc mới nhũn năo anh c̣n làm được, nhúc nhắc được nhưng mà bệnh ấy cứ dần dần lan ra cho nên độ nhạy bén của anh ấy cũng sút đi, thành ra bây giờ tôi coi đấy là cái nợ mà tôi phải trả đối với anh Trần Dần. Lúc nào, khi tôi đă xem hết, th́ có lẽ tôi sẽ trả lời chị một cách thỏa đáng hơn.

    - TK: Bây giờ xin anh kể về công việc t́m ṭi thi pháp mới của anh. Anh đă đi theo con đường tư tưởng như thế nào?

    - LĐ: Th́ tôi cứ đọc, đọc lung tung hết, nhất là tôi đọc lại Freud, đọc lại ... rất nhiều và tôi chú ư nhất đến cái vô thức. Tôi cho là thơ của thế kỷ XVIII nặng về trí tuệ, đến thế kỷ XIX nó trả lại cho con người một dimension (chiều kích) nữa, là dimension về t́nh cảm. Nhưng thế kỷ XIX chỉ đứng ở đấy thôi và đến thế kỷ XX nó mới trả lại cho con người một dimension nữa, tôi cho cái dimension ấy là vô thức, tôi đọc lại Freud rất nhiều. Tuy rằng Freud tôi đă đọc từ khi đi học nhưng cũng chỉ đọc một cách vội vă thôi, bây giờ ḿnh đọc lại; sau tôi cũng rất thích Lacan, rồi đọc những Barthes th́ ông ấy đều nói tức là phải có một cái ǵ nó autre (khác), một cái vô thức, mà lúc ấy th́ tôi cũng chưa biết vô thức là như thế nào cả.

    Lúc ấy tôi thấy các ông structuraliste (nhà cấu trúc học) nói về ngôn ngữ học, mà kiến thức của ḿnh về ngôn ngữ học kém quá, tôi lại phải lên thư viện trên gác, là thư viện khoa học tự nhiên, tôi đọc ngôn ngữ học, tôi đọc Saussure như thế nào, vất vả lắm. Cả khi người ta đặt dịch điều khiển học tôi lại phải t́m hiểu cibernétique (tự động học). Tôi lên thư viện trên gác, những ǵ ḿnh không hiểu th́ hỏi những người quen trên ấy, như thế là trong thời gian đó ḿnh học được rất nhiều, rồi khi nào nó thành h́nh, tôi cũng không rơ. Chị là người duy nhất mà nói về thơ tôi rơ ràng hơn tôi.
    Tôi nói thật đấy, v́ khi làm, tôi cũng mù mờ cả thế thôi, tôi chỉ nghe, chỉ dựa vào một câu của Lacan, tức là: "L'inconscient est structuré comme un langage" (Vô thức được cấu trúc như một ngôn ngữ). Tóm lại, tôi t́m học ngôn ngữ rất nhiều, nhưng càng ngày tôi càng thấy làm thơ là chống lại ngôn ngữ học, cụ thể là ngữ pháp. Làm thơ nô lệ ngữ pháp là thơ vứt đi. Aragon đă tỏ ra rất sâu sắc khi phát biểu "Tất cả bắt đầu bằng một lỗi ngữ pháp".

    Chính tôi làm lúc đầu cũng run tay lắm, tại v́ ḿnh thấy tự nhiên ḿnh nói một thứ ngôn ngữ không phải là ngôn ngữ của mọi người. Ở Dần tôi c̣n thấy cái ngôn ngữ là ngôn ngữ của mọi người. Điểm đầu tiên là tôi không đưa thơ cho Dần và Hưng xem như ngày xưa nữa, tại v́ tôi nghĩ: đưa cho họ cũng chẳng có tích sự ǵ, họ lại góp ư, có khi ḿnh lại phải theo ư kiến của họ mà ḿnh chưa tin th́ làm sao ḿnh theo họ được. Sau này, khi tôi in mấy bài rồi -khi đă phục hồi rồi- th́ Dần có lên gặp tôi, nói rằng: "Được, nhưng mà hơi kỹ quá". Tôi cũng không hiểu là anh ấy có ư ǵ, tôi cũng không hỏi nữa, mà lúc ấy tôi đă thành h́nh rồi, tôi chắc không ai thay đổi tôi được nữa.

    Tóm lại là tôi thấy cần phải có vô thức, và tôi đi t́m nó. Tôi không có cái đinh ninh của người trưởng môn, cho nên lúc nào tôi cũng lo lắng, hồi hộp, chắc chị biết đó. Cho nên đến khi tôi đọc bài Tạo sinh của chị th́ tôi mới lại tiếp tục nghiên cứu lại những bài mà tôi được đọc để cho nó sáng tỏ ra - cười.
    Không, tôi nói thật đó -cười- chứ c̣n khi tôi viết th́ đúng là tôi cũng không có nghĩ ǵ. Lẽ dĩ nhiên tôi là một người nặng về lư luận, cũng như anh em đều cho tôi là một người lư luận rồi, nhưng mà nói một cách rơ ràng, formuler (bày tỏ) một cách rơ ràng như thế th́ đúng là lúc đó tôi cũng chưa formuler được. Tôi đă đọc Saint John Perse, tôi đọc René Char, tôi đọc Francis Ponge, nhất là Ponge, tôi đọc rất nhiều. Tôi thấy công lao của Ponge về vấn đề ngôn ngữ nhiều lắm. Nhưng mà theo tôi, th́ ḿnh phải đi xa hơn họ. Trong lúc đó tôi đọc cả Nouvelle Poésie Française, tôi cũng đọc lại thơ Đường rất nhiều và trong thơ Đường nhiều cái rất hay mà tôi thấy nó rất hiện đại cho nên trong thâm tâm tôi, tôi vẫn muốn làm thế nào mà có thể kết hợp được thơ Á Đông với thơ Tây phương.

    Đó là một chủ trương, nhưng tôi không biết chủ trương ấy phải thực hiện như thế nào thôi. Tôi không thích một số người, trước th́ cái ǵ cũng ca ngợi Tây phương hết lời; đến khi người Tây phương ca ngợi Á Đông th́ quay lại cho Tây phương là vứt đi, chỉ có Á Đông mới là sang trọng. Tôi cho rằng Á Đông cũng sang trọng mà Tây phương cũng sang trọng, nhưng ḿnh phải biết đúng chỗ nào thôi. Cho nên điều mong muốn nhất của đời tôi -không biết có thực hiện được không- là làm sao tôi có thể làm được những câu thơ mang tất cả những t́m ṭi của Tây phương kết hợp với những t́m ṭi của Đông phương, th́ đó là con đường thơ của tôi. Đến đâu th́ chưa biết.

    - TK: Thưa anh, thơ anh c̣n một đặc điểm khác hẳn thơ của những người khác, đó là anh dùng ít chữ lắm và thơ anh không rơ nghĩa như thơ những người khác. Cho nên đọc thơ anh không phải là dễ. Vậy xin anh giải thích thêm một chút về vấn đề này.

    - LĐ: Tôi đă nói với chị cái đạt được ấy nhiều khi nó cũng vô thức lắm. Tôi rất thèm muốn được có cái hữu thức sáng suốt như anh Trần Dần, vốn tôi lại không có. Nhưng trong khi suy nghĩ để t́m cái vô thức ấy, th́ tôi đọc rất nhiều, như trên tôi vừa nói, không những tôi đọc thơ Đường, đọc Nouvelle Poésie Pháp, mà tôi c̣n đọc rất nhiều ca dao, và đặc biệt là những bài hát trẻ con. Tôi mới thấy rằng: chữ nghĩa h́nh như người ta tách nó ra khỏi nguồn gốc sinh thành của nó nhiều quá. V́ thế cho nên chị thấy trong thơ tôi có rất nhiều nguyên âm, như thể là chữ (của tôi) nó nấn ná lắm, nó chưa muốn ra khỏi cái nôi của mẹ nó.
    Tôi vẫn cho rằng rạch ṛi là bệnh xấu của thơ. Tôi thấy h́nh như chữ nó gần gụi với nhau lắm và nó không muốn chia tay nhau ở trên một trang giấy, thành ra, chị xem, thơ tôi hay lẫn lộn và hay có nhiều nguyên âm. Tôi vẫn cho rằng: mỗi câu thơ ấy, thường những chữ nó đều ở ngă ba, ngă tư chữ cả. Khi đọc những ngôn ngữ cổ, tôi thấy ngôn ngữ cổ rất ít tiếng, đôi khi một tiếng có hai nghĩa trái ngược hẳn nhau, tôi rất thích thứ ngôn ngữ như thế, tại v́ h́nh như ngôn ngữ càng ngày càng muốn rạch ṛi quá.

    Riêng tôi, tôi vẫn nghĩ h́nh như cái chữ khi nó ra khỏi im lặng, nó vẫn tiếp tục sự im lặng đó. Không biết khi đọc thơ tôi chị có thấy thế không, nhưng mà thơ tôi, những cái chữ nó ra, h́nh như nó đều bất đắc dĩ cả và nó nối tiếp cái im lặng mà ở trong đó nó thoát thai ra. V́ thế đọc thơ tôi nhiều người nói câu này, không biết chị có đồng ư không: "Thơ như một người nói nhịu ấy". Mà nếu nói nhịu như thế th́ hay tại v́, chắc là như chị cũng biết Freud phát hiện được cái vô thức là do nghiên cứu cái nói nhịu ấy thôi. Th́ tôi cho rằng qua cái nói nhịu ấy, may ra mọi người phát hiện được cái vô thức của ḿnh th́ cũng rất tốt.

    - TK: Xin anh một lời kết cho toàn bộ câu chuyện dài về NVGP của chúng ta.

    - LĐ: Tôi muốn nói mấy điểm thế này chị ạ, chị thấy thời gian sống của Nhân Văn không lâu, chỉ có mấy tháng giời thôi, mà cũng chỉ có mấy số báo thôi, nhưng làm sao nó để lại một ảnh hưởng sâu đậm như thế? Làm sao chỉ có mấy người -lúc bắt đầu Giai Phẩm Mùa Xuân chỉ có mấy người- mà mấy người cũng rất trẻ, sau đó phong trào Nhân Văn trở thành một phong trào rộng lớn, một bên là phong trào sinh viên rất đông, hai là một số giáo sư đại học, tất cả hợp thành giới trí thức nói chung. Mà chẳng có bộ máy ǵ cả, chẳng có quyền lợi ǵ cả, không hứa hẹn ǵ cả, chẳng có huân chương cho ai cả, chỉ có một đám người như thế đứng lên, th́ cái đó là điều làm cho ḿnh phải suy nghĩ.

    Như thế mới thấy là cái khao khát của những người trí thức muốn đóng góp cho đất nước rất sâu sắc. Lúc bấy giờ mọi người đều đóng góp, có được tiền nong ǵ đâu, mà đóng góp lúc ấy rất nguy hiểm. Th́ tôi thấy những người lănh đạo nước Việt Nam phải lưu ư: Tại làm sao, thời ấy, một nhóm người rất nhỏ có thể huy động được nhiều trí thức như thế ? Làm sao một bộ máy lớn như bộ máy nhà nước mà không huy động được trí thức trong vấn đề xây dựng đất nước, bây giờ ?

    Nếu những người lănh đạo đất nước bỏ tất cả những bực dọc, bỏ tất cả những định kiến đi, mà suy nghĩ về vấn đề NVGP, tôi chắc họ cũng học được rất nhiều, nhất là bây giờ người ta đang nói nhiều đến chất xám. Chất xám trở thành cái vốn rất lớn, nhưng sự huy động chất xám chưa được bao nhiêu cả. Thế mà làm sao thời kỳ Nhân Văn chỉ có một nhóm người, lại huy động được cái chất xám lớn lao như thế? Mà chỉ trong một thời gian ngắn đă trở thành một lực lượng thực sự. Nếu những người có thẩm quyền của nước Việt Nam bây giờ thực sự suy nghĩ về NVGP, để làm sao có thể huy động được giới trí thức lớn lao như vậy th́ đất nước sẽ khá hơn nhiều.

    Tại sao bây giờ tất cả những người ở trong nước lại tránh nói đến vấn đề NVGP? Nó là vấn đề lịch sử đă qua rồi. Chúng ta có thể rút kinh nghiệm cho những ngày tới. Tôi thấy việc ấy nên làm lắm. Không ai có thể tịch thu được lịch sử cả, tại v́ lịch sử sống dài hơn một con người, lịch sử sống dài hơn một chế độ. Thà ḿnh biết trước, ḿnh làm cho nó thỏa đáng, có lịch sự bao nhiêu không? Bây giờ cứ để cho đến lúc mà ... Thường thường khi người ta rút kinh nghiệm lịch sử th́ bao giờ cũng quá muộn.

    - TK: Xin thành thật cảm ơn nhà thơ Lê Đạt.

    Toàn bộ buổi nói chuyện với nhà thơ Lê Đạt, thu thanh ngày 13/4/1999 tại Paris và phát thanh nhiều kỳ trên đài RFI từ 8/5/2004 đến 19/6/2004.



    [1] Ngày nay là Uỷ Ban Văn Hoá Tư Tưởng Trung Ương.
    [2] Tên thật của Tố Hữu.
    [3] tức là đợt học tập 18 ngày trong tháng 8/1956.
    [4] Thực ra bài Phê b́nh lănh đạo văn nghệ của Phan Khôi đăng trên Giai Phẩm Mùa Thu, tập I.
    [5] Bài này không quan trọng, Phan Khôi trả lời báo Cách mạng quốc gia, một tờ báo của chính phủ miền Nam có ư mỉa mai Phan Khôi theo Việt Cộng.
    [6] Lê Đạt nói 2 bài: như vậy một bài đăng Nhân Văn Số 5 chúng ta đă biết, c̣n bài đăng số 6, bị đ́nh lại ở nhà in.
    [7] Thực ra th́ báoVăn số 36, bị đ́nh bản v́ bài Ông Năm Chuột của Phan Khôi.
    [8] BNVGPTTADL, nxb Sự Thật, Hà Nội, 1959, trg 309.
    [9] Thực ra Hoàng Cầm bị giam 18 tháng.
    [10] Deuxième Bureau là Pḥng Nh́.
    [11] Nguyễn Huy Tưởng.
    [12] Phùng Quán.
  • 26-05-2017, 11:24 PM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: C̣n hai nhà trí thức nổi tiếng trong phong trào nữa là Nguyễn Mạnh Tường và Đào Duy Anh, anh có gần gụi họ không, xin anh cho vài nét về họ.

    - LĐ: Về anh Nguyễn Mạnh Tường th́ tôi cũng không gần lắm. Tôi biết một chuyện này: anh Tường là một người rất tốt. Tại v́ sau khi mọi việc xong xuôi rồi th́ anh Tường là người dạy cháu Vũ, con anh Dần, về Pháp văn rất chu đáo, mà sở dĩ Vũ sau này nó sang Pháp một cách thuận lợi như thế, một phần công lớn là do anh Tường, mà anh Tường dạy cũng không lấy tiền, tại v́ Trần Dần làm ǵ đủ tiền mà cho Vũ học anh Tường, cho nên anh Tường đối với những người ngày xưa, anh ấy cũng có ư rất tốt.
    Thế c̣n anh Đào Duy Anh th́, anh Đào Duy Anh là một người như thế này: Anh Đào Duy Anh là một người cẩn thận, cẩn thận, giữ ǵn, trong danh từ Việt Nam người ta nói đơn giản là hơi nhát - cười.

    Anh Đào Duy Anh sau khi Nhân Văn xong th́ anh ấy làm việc trong ngành sử, rồi cũng không có ǵ liên lạc với nhau nữa. Thời trước th́ vẫn gặp nhau, thỉnh thoảng gặp nhau, nhưng v́ Đào Duy Anh là một người lớn tuổi, tôi chỉ đáng tuổi con anh ấy thôi, mà đằng sau anh ấy là cả chồng tự vị cao lớn như thế, chắc sức tôi cũng không đủ vác những tự vị của anh ấy. Nhưng tôi vẫn nhớ một chuyện về Đào Duy Anh mà tôi muốn kể với chị, để thấy cái t́nh cảm của những người Nhân Văn như thế nào.
    Tức là đă lâu lắm, mấy chục năm tôi không gặp anh Đào Duy Anh nữa, tại v́ nhà anh ấy ở rất xa, mà anh ấy lại thuộc thế hệ khác, ḿnh chẳng có ǵ để bàn với anh ấy cả. Và hai là, anh ấy không muốn tiếp xúc với những người Nhân Văn cũ, anh rất ngại. Sau này, v́ t́nh h́nh nó mở ra, hôm ấy Mặt Trận Tổ Quốc tổ chức ngày sinh nhật thật trọng thể 80 năm của Đào Duy Anh.

    Chị c̣n lạ ǵ tôi, tôi không thích đến những cuộc đông đảo như vậy bao giờ, tính tôi như thế. Tôi đang đắn đo lắm, th́ anh Đào Duy Anh mới nói với em anh ấy là Đào Phan, Đào Phan là bạn tôi, rằng: "Thế nào cũng bảo Lê Đạt tới". Anh ấy nói như thế th́ nhất định là tôi phải tới rồi. Đào Phan có dẫn tôi đến chỗ Đào Duy Anh, đông lắm, mọi người , những học tṛ rồi là những người lâu lắm mới lại gặp, khi Đào Duy Anh xuất hiện th́ mọi người quư lắm, tôi có đến chào anh Đào Duy Anh th́ anh Đào Duy Anh quay lại ngay. Tôi nói: "Chào bác, thế nào bác c̣n nhớ tôi không?" Th́ anh Đào Duy Anh có nói một câu mà tôi rất cảm động: "Làm sao mà quên được, bục công an chứ ǵ!"

    Lúc ấy tôi mới biết là trong mấy chục năm nay ông ấy không bao giờ quên ḿnh cả! Đấy là cái quan hệ giữa tôi và anh Đào Duy Anh. Như thế những người ở trong Nhân Văn, mặc dù không gần gũi nhau như trước nữa nhưng trong thâm tâm người ta vẫn dành một chỗ nào nhất định để đối xử với nhau. Đó là một t́nh bạn rất hiếm ở một nước như nước Việt Nam.

    ● Những lời cuối của Lê Đạt về Nguyễn Hữu Đang

    Ngày 8/2/2007 Nguyễn Hữu Đang từ trần, chúng tôi điện thoại về Hà Nội để ghi những lời của Hoàng Cầm và Lê Đạt nói về Nguyễn Hữu Đang. Và đây là những lời Lê Đạt nhớ bạn.

    - TK: Thưa anh Lê Đạt, anh với anh Đang, mặc dù tuổi tác khác nhau nhưng lại rất thân nhau, vậy xin anh cho biết về con người của anh Đang.

    - LĐ: Tôi biết tiếng anh Đang đă lâu rồi, nhưng khi anh Đang ở Khu IV, th́ tôi lại ở trên Việt Bắc. Đến khoảng trước năm 54, anh Đang về làm biên tập tờ Văn Nghệ với tôi, và sau báo Văn Nghệ, th́ lại tiếp tục làm tờ Nhân Văn với nhau; trong thời gian ấy, chúng tôi rất thân nhau v́ anh Đang sống một ḿnh cho nên hai anh em có thể gặp nhau ngày đêm bất kể lúc nào để bàn luận công việc. Anh Đang rất trực tính, cái ǵ cũng nói thẳng với nhau được.
    Tôi kể một chuyện này để chị thấy: thời kỳ tôi mới vào báo Văn Nghệ, anh Xuân Diệu cũng ở trong báo Văn Nghệ. Lúc ấy anh Xuân Diệu đang làm thư kư toà soạn th́ bị bệnh vào nằm bệnh viện, tôi làm thay. Anh Xuân Diệu rất khó chịu với tôi, anh ấy nói với anh Tưởng[11] là không nên để Lê Đạt làm, v́ nó chủ quan lắm, bài của ḿnh cũng bị nó gạt luôn, Lê Đạt c̣n quá trẻ để làm việc ấy. Anh Tưởng hỏi: "Thế th́ để ai làm?" Anh Diệu bảo việc ấy để Đang làm.

    Anh Tưởng rất nể anh Đang, nhưng khi anh Tưởng vừa nói là không , để tôi làm th́ anh Đang mắng luôn: "Sao cậu phong kiến thế, để nó làm. Nó làm hơn tớ nhiều. Tớ không làm đâu". Anh Đang rất ủng hộ tôi, mà anh em đối với nhau rất vui vẻ. Anh Đang là người rất nghệ sĩ, có vẻ hắc thế thôi nhưng rất nghệ sĩ, bề ngoài là người cứng rắn nhưng tâm hồn rất mềm yếu. Tôi đă trông thấy anh Đang nh́n một em bé chơi dưới nắng trong nửa tiếng đồng hồ, một cách rất say mê. Về văn nghệ ư kiến của anh ấy rất xác đáng và nhất là về hội họa, anh rất tinh. Chỉ có là anh ấy chưa làm thơ thôi, chứ anh ấy rất hiểu văn nghệ.

    - TK: Thưa anh, trong suốt thời gian từ 1973 sau khi ra tù, rồi bị quản thúc ở Thái B́nh cho đến sau này, anh Đang có viết được nhiều không ạ?

    - LĐ: Anh Đang lúc ấy có một việc rất hay mà tôi tiếc là anh đă không làm được: anh có ư muốn xem lại Nam Hoa Kinh của Trang Tử. Một người như anh Đang, làm cách mạng, sau khi bị tù đày mà nghiên cứu Nam Hoa Kinh, tôi chắc là sẽ có nhiều điểm hay lắm. Nhưng thời kỳ ở Thái B́nh, anh quá khổ, thời kỳ giun dế , mà Quán[12] nói đó, quá khổ. Người ta phải có điều kiện vật chất tối thiểu th́ mới có thể đọc sách, nghiên cứu được chị ạ.

    Sau khi anh Đang được trở về Hà Nội, tôi rất hy vọng là anh Đang sẽ làm được chuyện ấy. Nhưng lúc đó th́ lại có một việc khác xảy ra là người này, người kia mời. Cho nên anh mất rất nhiều th́ giờ giao tiếp, tôi có nhắc anh một vài lần, rồi sau cũng không dám nhắc nữa, v́ ḿnh cũng phải thông cảm với cái khổ của anh. Anh có viết được không? Tôi không rơ, nhưng nếu anh viết chắc là có nhiều ư kiến độc đáo lắm. Bởi v́ những lúc nói chuyện với nhau, tôi đă thấy anh có những ư kiến rất đặc biệt. Một người đi từ chủ nghĩa Cộng Sản, sang Lăo Tử, Trang Tử, th́ tôi chắc phải có nhiều cái hay lắm, nhất là anh Đang là người có nhiều ư kiến độc đáo. Nhưng làm thế nào được, đó là cuộc đời.

    - TK: Thưa anh, nếu sau này giới trẻ muốn t́m hiểu về anh Đang th́ nên giữ lại h́nh ảnh ǵ của anh Đang?

    - LĐ: Cuộc đời anh Đang là cuộc đời khổ sở. Anh Đang bị nhiều thiệt tḥi, lúc trẻ anh bận công tác cho văn hóa, công tác tổ chức, công tác cách mạng, cho nên anh không viết được nhiều. Sau này khổ sở, rồi cuộc đời đưa đẩy, anh không viết được, cho nên cái viết của anh hầu như không để lại ǵ nhiều. Đó là điều rất đáng tiếc. Thế hệ sau khó biết Nguyễn Hữu Đang, khó hiểu Nguyễn Hữu Đang, bởi v́ khi đă chết đi, người ta chỉ có thể quen nhau qua trước tác thôi, qua tác phẩm thôi, mà anh Đang viết rất ít. Nhưng tôi vẫn tin là người ta không quên được anh Đang, một người hoạt động văn hóa xuất sắc, tận tâm. Anh Đang có công rất nhiều trong việc Truyền Bá Quốc Ngữ, tôi cho đó là điểm phải đề cao về anh Đang. Tôi tin rằng khi nói đến tiếng Việt, người ta không thể quên được Nguyễn Hữu Đang.

    ● Sự t́m ṭi một con đường mới cho thơ ca Lê Đạt

    Lê Đạt là một trong những nhà thơ lớn có công cách tân thi ca Việt Nam , nửa sau thế kỷ XX, cùng với Thanh Tâm Tuyền, Đặng Đ́nh Hưng, Trần Dần ... Trừ Thanh Tâm Tuyền ở miền Nam, c̣n ba người miền Bắc thuộc phong trào NVGP. Tại sao như vậy? Đó là câu hỏi mà thế hệ mai sau c̣n nhiều dịp để t́m lời giải đáp. Ở đây, nhà thơ Lê Đạt sẽ nói về hành tŕnh cách tân thơ của ông bên cạnh hai người bạn: Trần Dần và Đặng Đ́nh Hưng.

    - TK: Thưa anh, có thể nói sự thay đổi thi pháp của anh là kết quả của một hành tŕnh dài, bắt đầu từ việc đọc sách ở thư viện thập niên 70. Vậy trước tiên xin anh kể lại việc đọc sách này.

    - LĐ: Đọc ở thư viện khó lắm chị ạ, thư viện khoa học xă hội nhiều sách hay nhưng chỉ dành riêng cho những người làm việc nhà nước, cán bộ nghiên cứu thôi. Tôi lúc ấy đă về hẳn rồi, tuy vẫn c̣n kỷ luật nhưng không phải cái mười năm lưu lạc giang hồ nữa. Tôi phải nói khéo với cơ quan cho tôi xin một cái giấy vào thư viện tôi đọc, tại v́ đă lâu lắm rồi tôi không được đọc sách.
    Lúc đó cũng may rằng anh em Việt kiều ở Paris vừa biếu Việt Nam một loạt sách về hoạt động văn hóa những năm 50 của Pháp, tức là những năm sôi nổi nhất trong sinh hoạt trí tuệ Pháp, nào là phái cấu trúc, nào là phái phê b́nh mới, Roland Barthes ... th́ tôi phải cố gắng xin cái giấy phép. Xin cũng khó lắm chị ạ. Đọc sách ở nước Việt Nam khó lắm chứ có phải dễ đâu. Đáng nhẽ mọi người vào, là cứ xin giấy rồi vào thôi. C̣n giấy tôi xin th́ cũng phải độ bẩy hôm người ta mới trả lời là ông đọc được. Tôi đă được đọc sách và tôi cho đó là những ngày hạnh phúc nhất đời tôi.

    Tôi đọc mười giờ một ngày: buổi sáng tôi ăn sớm rồi tôi đọc đến trưa, trưa xong tôi lại tiếp tục đọc đến chiều, về nhà tôi phải ăn cơm nguội cơ mà. Cho nên lúc đó ở Hà Nội nó đă đồn là ông Lê Đạt giàu lắm v́ lúc đó không ai ra thư viện đọc sách để học cả, mà người ta chỉ ra thư viện đọc sách để dịch. Một người suốt ngày ở thư viện là phải dịch được nhiều tiền lắm!

    Tôi đọc lại những sách thuở nhỏ tôi đă đọc và tôi đọc cả những sách đang sôi nổi lúc bấy giờ ví dụ như về structuralisme (cấu trúc luận), về linguistique (ngôn ngữ học), về nouvelle poésie française (thơ mới của Pháp) v.v... Tôi cho đó là những năm tốt đẹp nhất của đời tôi, lâu lắm tôi mới được đọc như thế. Sau đó th́ thư viện họ quen tôi và họ đối với tôi rất tử tế. Lúc ấy anh Thảo cũng ra, anh Trần Dần th́ đâu người ta thuê anh ấy dịch Althusser, anh ấy cũng ra thư viện đó để dịch, thế là ba anh em lại gặp nhau và lúc đó ở Hà Nội người ta đă sơ tán cả rồi.

    Một hôm tôi đến mượn sách th́ chị thủ thư rất buồn, bảo: "Bây giờ ban giám đốc vừa ra một cái lệnh bác không được đọc sách nước ngoài nữa, chỉ đọc sách tiếng Việt thôi". Sau tôi mới hỏi ra th́ là thế này: Người phụ trách thư viện là một ông thiếu tá vừa chuyển ngành, ông ấy nghĩ bụng là bây giờ mọi người đều đi sơ tán th́ c̣n ai học hành ǵ nữa, chỉ thấy mấy anh NVGP trong này, chắc chúng nó bàn chuyện bậy bạ ǵ cho nên việc thứ nhất là: thôi, không cho chúng nó đọc nữa. Nhưng Thảo th́ có cái giấy ở trên, đang nghiên cứu về hiện tượng học đó, th́ anh ấy vẫn được đọc. C̣n tôi không có giấy đặc biệt ǵ cả th́ họ không cho tôi đọc tiếng Pháp nữa. Tôi phải rời thư viện ấy, sau khi tôi đă đọc coi như gần hết thư viện đó rồi, th́ để chị biết là ở Việt Nam đọc sách cũng khó khăn lắm.

    - TK: Như vậy có thể nói rằng chính sự đọc sách ở thư viện đă dẫn anh đến chỗ quyết định phải thay đổi thi pháp của ḿnh, thưa anh có phải như vậy không?

    - LĐ: Không, quyết định ấy có từ lâu rồi. Quyết định từ lâu rồi. Tức là sau Nhân Văn, tôi không được làm thơ nữa, không được in thơ nữa cho nên tôi đă nghĩ rất nhiều về thơ của ḿnh, tôi phải t́m một cách khác. Dần dần tôi đă đi xa, càng ngày càng xa Maïakovski: Tại v́ tôi thấy chính Maïakovski là người đă đóng góp rất nhiều vào cái sai lầm của chủ nghĩa Cộng Sản, cho nên càng ngày tôi càng tách xa Maïakovski nhưng chưa t́m được cách nào để đi cả.

    Lúc bấy giờ th́ những anh em cũ như Trần Dần, Đặng Đ́nh Hưng ... Đặng Đ́nh Hưng, sau năm 60, do sự giúp đỡ của Trần Dần, th́ Đặng Đ́nh Hưng đă có một số những thành tựu nhất định. Anh Dần, anh Hưng, các anh ấy đinh ninh đă t́m thấy đường rồi, c̣n tôi vẫn chưa t́m thấy đường ǵ cả. Tôi nhớ có một hôm, năm ấy vào khoảng năm 65, ba người uống rượu với nhau, Hưng không biết là tỉnh hay say, hay là giả say th́ không biết, mới nói rằng: "Cậu không bao giờ có thể làm thơ hay được cả tại v́ cậu tỉnh quá". Th́ tôi đứng dậy nói: "Cũng có thể ḿnh không thể làm thơ hay được nữa, nhưng mà ḿnh không muốn mất cái sự tỉnh táo". Và tôi chia tay với họ. Sự chia tay ấy chắc mọi người không biết được, tại v́ chỉ chia tay trong ba người thôi.

    Nhưng lúc ấy tôi rất buồn, tại v́ chỉ c̣n có ba người thôi mà không trụ được với nhau, lại phải chia tay. Mà tôi nhất định không thể ở lại được nữa. Tại v́ ở lại th́ hoặc là tôi theo họ, mà tôi không thích. Lúc bấy giờ tôi buồn lắm. Trong bốn, năm năm trời tôi không làm bài thơ nào cả, chỉ làm những cái mà người ta gọi là tập, exercices, con con nhưng không làm bài thơ nào cả.

    Thường thường là cứ đến ngày Noël, anh em hay gặp nhau; gặp nhau th́ làm một bữa rượu, ngồi uống rượu. Những buổi đó bao giờ cũng có đủ: tôi, anh Dần, anh Hưng và anh Hoàng Cầm. Uống rượu được một lúc th́ anh Hoàng Cầm thường đọc bài đề từ của Chu Mạnh Trinh mà Hoài Nam Tử dịch trong đó có một câu rất nổi tiếng là Cánh hoa rụng chọn ǵ đất sạch đó. Anh Cầm ngâm bài ấy cực hay và rất buồn. Sau đó th́ các ông ấy uống rượu, uống rượu rồi bàn hết khôn rồi ra dại. Thường những lúc ấy tôi hay đứng dậy, lặng lẽ một ḿnh tôi bỏ về. Bỏ về như vậy làm anh em khó chịu nhưng tôi thấy không thể tiếp tục măi như thế được. Trong đám ấy, lúc bấy giờ tôi lại trở nên một kẻ bị bỏ rơi, mà tôi cũng chưa biết là ḿnh sẽ đi đến đâu cả, con đường trước mắt chưa biết thế nào, nhưng chắc chắn là tôi không đi con đường của hai anh ấy.

    - TK: Xin anh nói về con đường đi của hai anh Trần Dần và Đặng Đ́nh Hưng.

    - LĐ: Tôi thấy anh Dần từ xưa đến nay vẫn là người mê chữ từ lâu rồi, cho nên anh Dần vẫn tiếp tục con đường của anh ấy. C̣n anh Hưng anh ấy ở âm nhạc sang cho nên anh ấy có lợi thế rất nhiều v́ không bị ám ảnh bởi văn phạm ngôn ngữ như tôi. Anh ấy gặp anh Dần th́ hai anh sẵn sàng đi con đường của ḿnh, tức là con đường sau này chị đă thấy trong thơ Đặng Đ́nh Hưng đó; nhưng lúc đầu th́ anh Đặng Đ́nh Hưng chưa làm thơ văn xuôi như thế, sau này mới dần dần đi về văn xuôi, do anh ấy không bị -người ta gọi là- hạn chế ǵ, bởi cái văn phạm của những người làm thơ lâu như tôi. V́ từ nhạc sang cho nên anh ấy rất dễ dăi và anh ấy thanh thoát lắm.
    Anh Dần th́ có nhiều khó khăn, tại v́ anh Dần là một người t́m ṭi. Tôi vẫn cho anh Dần là một người có nhiều ưu điểm và nhược điểm của một anh trưởng môn. Anh ấy hay đề ra lư luận trước để anh ấy theo sau, thí dụ anh ấy đề ra lư luận của cái Mùa sạch ấy, anh ấy theo một lư luận như thế, rồi anh ấy cứ làm như thế. Cái đó là ưu điểm của anh ấy, tức là anh gây được một ấn tượng mạnh, nhưng nhiều lúc, nếu chị đọc cẩn thận, nhiều lúc chị cũng thấy là nó hơi khiên cưỡng. Thế nhưng anh Dần cứ tiếp tục đi. Anh ấy với anh Hưng làm cả thơ vẽ ... anh Dần làm nhiều thơ lắm. Nhưng tôi thấy rằng cái đó không hợp với tôi.


    Còn tiếp ...
  • 26-05-2017, 09:41 AM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    ● Thân phận Hoàng Cầm, Nguyễn Tuân , Nguyễn Bính, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh

    Khi t́m hiểu về phong trào NVGP, chúng ta không thể không t́m lại một số những khuôn mặt nhà văn, nhà trí thức, đă tham gia phong trào như Hoàng Cầm, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh ... mà c̣n cả những khuôn mặt nhà văn cùng thời đă xa gần liên hệ với họ như Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan ... Những nhà văn nhà trí thức này đă có một thái độ sống như thế nào? Với lối nói thẳng, nói thật, nhà thơ Lê Đạt sẽ phác họa vài nét sống động về một số nhà thơ, nhà văn, một thời hệ lụy với Nhân Văn, với văn chương và tư tưởng.

    - TK: Thưa anh, người đầu tiên xin được hỏi anh là một người bạn rất thân của anh, đó là anh Hoàng Cầm. Xin anh nói về anh Hoàng Cầm.

    - LĐ: Anh Hoàng Cầm th́ cũng có một cái oan nghiệt, tức là trong tất cả anh em Nhân Văn và một số người chung quanh anh Hoàng Cầm đều cho rằng: trong những lúc đấu tranh th́ thông thường là anh ấy nhát sợ.
    Theo tôi th́ cũng không nên đ̣i hỏi một nhà thơ phải đặc biệt can đảm làm ǵ. Cốt nhất là đ̣i hỏi nhà thơ cái can-đảm-chữ là quan trọng. Riêng tôi, tôi cho rằng Hoàng Cầm, về chữ là một người can đảm. Tại v́ anh ấy cứ b́nh tĩnh đi con đường của anh ấy. Chị phải biết cái ảnh hưởng của anh Dần và anh Hưng là ghê gớm lắm. Anh Hưng và anh Dần chê thơ anh Hoàng Cầm rất ghê: Thơ anh Cầm là b́nh dân này, thơ không bác học này ... tất cả mọi thứ.

    Nhưng tôi thấy anh Cầm anh ấy có cái tốt là anh ấy không nói ǵ cả. Anh Cầm th́ không có lư luận, nhưng anh ấy b́nh tĩnh đi con đường của anh ấy. Tôi thấy điểm ấy cũng là điểm đáng trọng lắm. Thường thường ở trong nước người ta vẫn cho tôi là bênh anh Hoàng Cầm, nhưng tôi nói chuyện này để tùy chị kết luận xem tôi có bênh hay không là tùy chị: Thời ấy, anh Cầm vừa bị bắt sau vụ Kinh Bắc. Bị giam cũng đâu 5, 6 tháng ǵ đó[9]. Khi anh ấy trở về th́ tôi thấy anh Cầm, nói xin lỗi, đúng là một cái rẻ rách.

    Tôi gặp anh ấy trong một căn nhà, đó là một cái nhà sâu, rất tối mà lại ẩm thấp. Vào, tôi thấy bóng một người ngồi -mà ta gọi là ngồi đầu gối quá tai đó- trông rất buồn, ngồi hút thuốc lào. Như thói thường, gặp một người bạn th́ bao giờ tôi cũng rất cẩn thận, v́ tôi cũng chưa biết anh ấy như thế nào, tôi nói rằng: "Thôi, bây giờ chuyện đă xong rồi, cái ǵ ḿnh thấy là sai lầm th́ ḿnh nhận là sai lầm, cái ǵ ḿnh đúng th́ ḿnh cứ giữ lấy chẳng việc ǵ ḿnh phải thay đổi cả."
    Th́ Cầm nói với tôi một cách rất thành khẩn: "Không những ḿnh sai lầm mà ḿnh c̣n có tội nữa." Tôi rất buồn và lúc đó tôi nghĩ chắc là Cầm không bao giờ c̣n có thể viết được nữa. Tôi mất một người bạn. Thế rồi Phùng Quán đến, Phùng Quán nó viết một câu thơ "Có con sông Đuống tiễn đưa anh" ǵ đó. Thơ Phùng Quán bao giờ cũng hùng hồn. Tôi nói với Quán: "Bây giờ những lời hùng hồn ấy đều vô ích cả, hẵng để cho anh ấy có th́ giờ suy nghĩ."

    Thỉnh thoảng chúng tôi cứ lạ̣i thăm. Và vẫn bị ám ảnh bởi cái bóng tối và bóng của anh Hoàng Cầm ấy, tôi lại nhớ đến bài thơ Cha tôi mà tôi viết ngày trước, "bóng và người như nhau", tôi không tin rằng Cầm có thể viết được nữa.
    Khoảng độ 5, 6 tháng sau, tôi đến, th́ Cầm đưa cho tôi một bài thơ, thơ c̣n chuệch choạc nhưng tôi thấy những câu chữ cũng được lắm và một năm sau tôi thấy anh ấy lại làm thơ b́nh thường và tôi cho một người làm thơ can đảm như thế là đủ. Can đảm để giữ cái bản chất của ḿnh.

    Anh Cầm anh ấy vẫn cho là thế này: Anh em th́ chúng nó học nhiều hơn ḿnh, nó mô-đéc hơn ḿnh, ḿnh th́ hơi cổ . Nhưng cái tự ti ấy không đủ để anh ấy thay đổi thi pháp của anh ấy. Tôi cho đó là ḷng can đảm. Khi một người đă rũ xuống như một cái rẻ rách ấy, th́ tôi tin anh không thể viết được nữa, vậy mà sau một thời gian cũng chỉ gần một năm giời anh lại trở lại làm thơ và có những bài thơ rất hay th́ tôi cho một người làm thơ chỉ cần can-đảm-chữ là đủ.
    Tại v́ anh có phải là đặc công hay là anh có phải đi đánh cọp, đi bắt cướp ǵ đâu mà cần một người can đảm. Tôi thấy người làm thơ chỉ cần can-đảm-chữ mà thôi.

    - TK: Trong phong trào NVGP của các anh , th́ có thể nói là anh, anh Trần Dần, anh Đặng Đ́nh Hưng đều đi con đường t́m ṭi cái mới. Chỉ riêng có anh Hoàng Cầm là không triệt để đi t́m cái mới. Vậy anh nghĩ ǵ về thơ của anh Hoàng Cầm?

    - LĐ: Về điểm này tôi với Trần Dần và Đặng Đ́nh Hưng tranh luận rất nhiều. Riêng tôi th́ tôi nghĩ rằng anh Hoàng Cầm là một nhà thơ b́nh dân mà ở trong Kinh Bắc nhiều chỗ anh ấy cũng đạt tới chỗ bác học. Có những câu thơ rất hay mà nó bâng khuâng lắm. Đơn giản nhưng bâng khuâng.
    Tôi kể lại một câu chuyện mà tôi đă kể khi viết về 75 năm Hoàng Cầm: hôm ấy tôi gặp Nguyễn Bính, Nguyễn Bính th́ mọi người đều cho là người khinh bạc. Nguyễn Bính khinh bạc lắm. Nhưng Nguyễn Bính đối với tôi lại rất tốt, tôi không biết tại sao thế. Độ ấy Nguyễn Bính c̣n làm báo Trăm Hoa, th́ cứ buổi chiều thứ bảy là Nguyễn Bính đi đến các đại lư bán báo để thu tiền. Lúc nào được tiền th́ Nguyễn Bính cũng rủ tôi đến Mă Mây ăn thịt chó.

    Lúc ấy tôi đang khó khăn lắm, thời kỳ Nhân Văn mà. Một hôm uống rượu xong, tôi hỏi Nguyễn Bính: "Sau cậu là ai? Cái trường phái thơ b́nh dân ấy, sau cậu là ai?" th́ Nguyễn Bính nói ngay không nghĩ ngợi ǵ cả: "Sau tao là thằng Cầm." Tôi cũng mỉm cười thôi, không nói ǵ cả. Uống rượu một lúc th́ Nguyễn Bính lúc đó đă say lắm rồi, mặt đỏ, đặt chén rượu xuống chỉ vào mặt tôi: "Thằng này là thằng khốn nạn. Tí nữa tao mắc lừa mày. Thằng Cầm cũng bằng tao!" - cười.

    Th́ để thấy rằng những người anh em mà người ta tưởng là khác xa nhau, người ta tưởng là mâu thuẫn với nhau, nhưng mà họ liên tài với nhau lắm. Lẽ dĩ nhiên Nguyễn Bính là một thế giới, và Nguyễn Bính nổi tiếng, nhưng Hoàng Cầm cũng nổi tiếng không thua ǵ Nguyễn Bính cả. Nhưng qua đó th́ thấy ǵ? Thấy rằng những nhà thơ lớn thường thường họ liên tài và những sự mâu thuẫn của họ chỉ là những mâu thuẫn lặt vặt thôi. Chỉ có những nhà thơ xoàng mới ghen ghét nhau thôi.

    - TK: C̣n một người nữa cũng có những nét rất đặc biệt trên văn đàn đó là Nguyễn Tuân nhưng chưa có dịp nào để hỏi anh về Nguyễn Tuân, vậy th́ hôm nay anh nghĩ sao về Nguyễn Tuân?

    - LĐ: Về Nguyễn Tuân tôi nghĩ như thế này: Anh Tuân là một người mà tôi rất kính trọng, tôi rất kính trọng cái thời mà anh ấy viết trước Cách Mạng, tức là thời kỳ Vang bóng một thời và những bút kư của anh Tuân tôi thích lắm. Tôi sợ rằng khi người ta đánh giá về anh Tuân, đánh giá nhiều lúc cũng không đúng, mà bản thân anh Tuân nhiều lúc cũng không đúng lắm.
    Ví dụ tôi thấy một nhà văn cho rằng trong những kư sự sau này, anh Tuân đă đem lại được dấu ấn của sự sang trọng. Tôi không thấy sang trọng ǵ cả. Tôi thấy những bài kư sự của anh Tuân sau này yếu. Những bài đánh Mỹ của anh ấy tôi thấy không có ǵ là sang trọng cả. Nhưng về anh Tuân th́ tôi thấy thế này: Anh Tuân v́ được mọi người quư trọng quá, cho nên anh Tuân trở thành một người ích kỷ và chính cái ích kỷ ấy hạn chế khả năng của anh ấy.

    Tôi kể lại đây một chuyện của Nguyễn Sáng để chị biết rằng Nguyễn Sáng cũng là một người tinh tế lắm. Tức là có một mâu thuẫn ǵ đó, tôi không tiện kể ở đây, giữa Nguyễn Sáng và Nguyễn Tuân, v́ hai người rất thân với nhau; sau đó th́ Nguyễn Tuân có nhắn một người đến nói với Nguyễn Sáng rằng: "Trong cái sai lầm ấy th́ toa cũng có khuyết điểm chứ!" Nói với Nguyễn Sáng như thế. Th́ Nguyễn Sáng trả lời thế này này: "Nguyễn Tuân là người không viết được tiểu thuyết, không xây dựng được nhân vật cho nên không hiểu thế thái nhân t́nh. Không chơi với Nguyễn Tuân."

    Để biết rằng như thế là những người nghệ sĩ họ hiểu nhau lắm. Hai là, tôi nói thế này , không biết có phải là vô lễ với anh Tuân không, nhưng mà tôi cứ nói: tôi thấy anh ấy hơi điệu bộ quá. Và h́nh như là anh Tuân đă mất quá nhiều thời giờ để sắm cái vai Nguyễn Tuân trong cuộc đời ḿnh. Giá thời gian ấy anh dùng để viết hoặc để suy nghĩ th́ chắc là anh có thể làm được cho đời nhiều thứ hơn.
    Nói như thế không phải là tôi đánh giá thấp anh Tuân đâu, Nguyễn Tuân là một trong những người tôi quư nhất trong nền văn học Việt Nam. Nhưng mà quư không có nghĩa là xuề x̣a tất cả về những cái ǵ ḿnh không bằng ḷng về anh ta. Tôi thấy anh Tuân đúng là anh ấy diễn nhiều quá. Và tôi sợ không phải chỉ có ḿnh anh Tuân. Tôi không muốn nhắc tên những người bạn của tôi, nhưng nhiều người bạn của tôi cũng bận diễn quá. H́nh như khi cái vinh quang nó khoác cho ḿnh thành một nhân vật, th́ ḿnh sẽ để rất nhiều thời giờ để sắm vai cái nhân vật ấy, hơn là ḿnh sống với bản chất nghệ sĩ của ḿnh. Tôi cho đó là bi kịch của anh Tuân.

    - TK: Trường hợp Nguyễn Công Hoan hơi khác. Trong thời kỳ NVGP, Nguyễn Công Hoan có thái độ không được hay lắm. Nhưng ở ngoài cuộc sống th́ ông Nguyễn là người thế nào hở anh?
    - LĐ: Anh Nguyễn Công Hoan mà chơi với anh ấy th́ rất dễ chịu. Anh ấy tính vui vẻ mà chúng tôi vẫn gọi là bon papa. Anh Hoan là người rất đơn giản. Anh đă từng khuyên các nhà văn trẻ là: "Moa viết văn hay như thế moa có cần đọc ǵ đâu!" - cười.
    Cho nên đối với anh Hoan, ḿnh cũng kính trọng như là một bon papa ấy thôi, chứ anh Hoan th́ không có suy tư ǵ sâu xa về văn học. Tôi đă nghe anh ấy nói: "Moa có đọc ǵ đâu!" Anh Hoan là một người sống đơn giản lắm, rất đơn giản. Mà tôi cũng không hiểu tại sao anh ấy viết được những truyện như thế.

    Theo tôi th́ ngoài những nói năng của anh ấy trong thời kỳ NVGP nó không được lịch sự lắm, th́ đó cũng là một người mà tôi kính trọng. Tại v́ đến khi anh ấy nhận thức ra, th́ anh ấy cũng dám nói chứ không phải anh ấy không dám nói, anh ấy cũng không phải là người mũ ni che tai đâu. Thường thường Nguyễn Công Hoan gặp tôi th́ bao giờ cũng tỏ thái độ thông cảm hơn là người khác.

    - TK: Thưa anh, trong phong trào NVGP có hai nhóm, một nhóm như anh, anh Hoàng Cầm, anh Trần Dần ... thuộc về nhóm văn nghệ sĩ tranh đấu bên phía Hội Nhà Văn. C̣n một nhóm nữa gồm những nhà trí thức, sinh viên, tranh đấu bên đại học, với những tên tuổi như Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh, Nguyễn Mạnh Tường v.v... Vậy sự liên hệ giữa hai nhóm này như thế nào và vai tṛ một người như Trần Đức Thảo trong tờ Nhân Văn là thế nào?

    - LĐ: Hai bên cũng không liên hệ với nhau nhiều và thường thường liên hệ với nhau qua anh Đang. C̣n liên hệ trực tiếp với tôi th́ ít nhưng mà thế này: Anh Thảo th́ hầu như không tham gia nội bộ Nhân Văn, nhưng anh viết bài cho Nhân Văn và anh ấy có đến dự họp báo Nhân Văn. Thảo gây một ấn tượng rất lớn với anh em Nhân Văn, v́ anh Thảo đă có tiếng từ trước, người ta đồn anh này đă căi nhau với Sartre, anh này là một nhà triết học đỗ thủ khoa ... ở nước Pháp v.v... cho nên, anh ấy mang đằng sau anh một cái bóng rất to.

    Tôi thấy anh em đều tôn trọng anh Thảo. Mà anh Thảo lại có một cách nói rất khiến người ta lưu ư: anh ấy nói một cách rất trừu tượng, h́nh như anh không ở trong cái vấn đề, anh nói nó như cái vấn đề ở đâu đấy. Tôi c̣n nhớ buổi hôm ấy họp về một vấn đề quan trọng lắm: Nhân Văn đă đến số 5 rồi, c̣n tiếp tục nữa hay không? Bởi v́ chung quanh, các công nhân rồi tất cả người ta đánh ầm ầm, ầm ầm ...
    Bạn tôi đều nói: "Bây giờ nó học tập ghê lắm rồi, sắp sửa đánh to lắm". Th́ anh Thảo có đến, anh h́nh như không bận tâm ǵ, anh nói rằng: "Toa rất buồn cười, họ đă đánh đâu mà ta lại rút lui. Đợi khi nào họ đánh hăy hay, chứ họ đă đánh đâu mà lại rút lui, có khi họ đánh vờ th́ sao?" Những cái ư của anh Thảo tỏ ra anh là người rất b́nh tĩnh, h́nh như anh ở ngoài tất cả những vùng đánh đấm bon chen ấy: anh Thảo gây một ấn tượng rất mạnh trong buổi họp hôm ấy.

    Sau này tôi c̣n tiếp xúc với anh Thảo nhiều lần, tại v́ anh em vẫn tiếp tục chơi với nhau, nhưng tôi có cảm giác là anh Thảo luôn luôn bị hantise de persécution (ám ảnh bị hành hạ, bị theo dơi). Anh Thảo là người có lập luận rất chặt chẽ và chính cái chặt chẽ đó là một ưu điểm và là nhược điểm của anh ấy. H́nh như anh ấy không chú ư ǵ đến cuộc đời , mà anh chú ư đến lập luận của anh nhiều hơn.
    Tôi nhớ một hôm đang trên đường đi, anh Thảo rủ tôi về nhà. Anh bảo: "Lê Đạt về đây ḿnh cho xem cái tài liệu hay ghê lắm". Thế là tôi về nhà anh ấy, một căn nhà bẩn thỉu, lộn xộn, không có ai chăm sóc ǵ cả. Bên cạnh ông bố già đang ngâm thơ - cười.

    Thảo đưa tôi một tài liệu hơn 20 trang, nói rằng: "Đây toa xem xem thế nào. Moa chứng minh rằng Tố Hữu là một tay DB[10] cài lại" -thằng DB tức là thằng mật thám Pháp cài lại- Th́ tôi thấy anh chứng minh một cách rất chặt chẽ, anh nói rằng thời xưa, khi Tố Hữu ở trong tù ở Thừa Thiên, đă liên lạc với bố của Trần Duy, lúc đó là phủ thừa ở Thừa Thiên như thế nào; thế rồi tại sao khi Tố Hữu đi lên Điện Biên Phủ đi theo với thằng Pháp mà không có ai cả.
    Anh ấy chứng minh một lúc th́ xem ra Tố Hữu hoàn toàn là thằng DB. Tôi xem xong trả lại anh Thảo, tôi nói rằng: "Ḿnh không thích cái này lắm!" - cười.
    Thảo có ư không bằng ḷng. Đó là một chuyện về anh Thảo. Anh ấy luôn luôn có những lập luận như thế và luôn luôn bị ám ảnh là có người theo dơi.

    Từ độ ấy thỉnh thoảng chúng tôi cùng ra thư viện dịch để kiếm tiền. Lúc đó Mỹ đă ném bom đến Hà Nội rồi, tất cả các cơ quan đều sơ tán hết. Thư viện cũng sơ tán, c̣n ít anh em thôi, th́ thường thường khi gặp nhau Thảo thường rủ tôi ra đằng sau thư viện để nói chuyện cho kín, Thảo nói rằng: "Toa với moa ra ngoài này nói chuyện cho kín không có công an. Nhiều công an lắm!" Tôi nói chuyện xong hai ba lần, sau tôi mới bảo Thảo: "Ông có biết cái cơ quan mà chúng ta nói chuyện trước cửa là của ai không? Nó là công an. Sở công an dọn về đấy rồi!" - cười.

    Tôi có cảm giác là sau này óc anh ấy không được b́nh tĩnh như hồi tôi gặp. Cho nên những việc anh ấy làm sau này, tôi thấy là đáng tiếc nhưng cũng có thể hiểu được. Là một người luôn luôn suy nghĩ, dằn vặt, anh ấy sống rất cô đơn. Và tôi phải nói với chị như thế này: Anh Thảo về nước với một ư định rất rơ rệt chứ không phải là anh ấy không có ư định đâu: anh về nước với ư định trở thành nhà lư luận của Đảng Cộng Sản Việt Nam, v́ thế cho nên sau này thỉnh thoảng anh ấy vẫn c̣n bênh vực Lê-nin cũng là nằm ở trong ư định ban đầu thôi.
    Nhưng anh ấy không biết rằng người Việt Nam không bao giờ coi một nhà triết học là một nhà lư luận cả. Chỉ có lănh tụ với nhà chính trị mới là nhà lư luận mác-xít, anh Thảo không thể là nhà lư luận được. Tôi cho đó cũng là cái vỡ mộng của anh ấy.


    Còn tiếp ...
  • 25-05-2017, 08:49 PM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: Thưa anh, trong hoàn cảnh như vậy th́ có thể nói là c̣n bạn nữa hay không?

    - LĐ: À bạn, lúc đó ḿnh phải xét lại nhiều thứ lắm chị ạ. Ḿnh phải xét lại nhiều thứ lắm. Có những người bạn ngày trước, bây giờ người ta không gặp ḿnh nữa. Như tôi đă nói với chị, ngay trong anh em, t́nh bạn cũng thay đổi rất nhiều rồi. Tại v́ chị c̣n lạ̣ ǵ nữa, trong một nhóm người làm việc chung với nhau, th́ khi người ta áp dụng kỷ luật, người ta cũng phân hóa ra người kỷ luật nhiều, người kỷ luật ít, và tự nó, nó đẻ ra những cách xử đối khác nhau. V́ thế cho nên tôi không muốn đi vào chi tiết, nhưng tôi có thể nói với chị rằng ngay một người rất thân với tôi ngày xưa là anh Văn Cao, tôi cũng không biết rằng anh Văn Cao, trong thời gian sau này có c̣n là bạn của tôi nữa không. Đấy là cái người gần tôi nhất.

    - TK: Tại sao lại đến nỗi như thế? Anh có thể nói rơ hơn một chút không?

    - LĐ: Anh Văn Cao th́ anh ấy, một là, anh ấy không cùng lứa với chúng tôi, mặc dầu là bạn rất thân, nhưng anh ấy là lớp trước, và hai là, anh ấy lại là người có nhiều bài hát cách mạng và là tác giả Tiến Quân Ca, cho nên ư kiến của trên là vẫn giữ anh ấy lại. Cho nên anh Văn Cao vẫn ở trong Đảng chứ có bị khai trừ đâu. Anh Văn Cao chưa bao giờ bị khai trừ cả.
    Thế, và cũng là đi lao động, anh Văn Cao đi lao động th́ cũng đi với anh Tuân, anh Tưởng, đi với những người sang trọng cả, lên vùng Điện Biên Phủ; nhưng v́ anh ấy bị chảy máu dạ dày, anh ấy về. Như thế là, ở trong người anh Văn Cao, anh ấy tự thấy ḿnh được đối xử một cách đặc biệt và như thế trong anh em, nó có một sự phân hóa.

    Tôi không biết rằng anh Văn Cao có ... nói không, hay là anh có khuyến khích cái việc nói không, nhưng mà trong một thời gian sau Nhân Văn, th́ có những dư luận nói rằng ông Văn Cao không thân ǵ với ông Lê Đạt, ông Trần Dần cả; hai ông Trần Dần và Lê Đạt là bạ vào cái Tiến Quân Ca của ông ấy thôi. Th́ cái đó làm tôi rất giận, tôi không muốn nói đến chuyện giữa cá nhân như thế nào, nhưng để chị thấy là không khí lúc bấy giờ nó không c̣n như ngày xưa nữa. Và có thể đó là một cuộc chia tay rất lâu dài. Thật buồn.

    - TK: Thế c̣n anh Xuân Diệu? V́ lư do ǵ mà anh Xuân Diệu lại viết bài đánh anh một cách tàn tệ như thế?

    - LĐ: À vâng, anh Xuân Diệu th́ chuyện như thế này. Anh Xuân Diệu là người bao giờ cũng có ư làm trưởng môn một môn phái. Thế nhưng, anh ấy thấy rằng từ Cách Mạng trở ra th́ vị trí anh ấy yếu lắm v́ thơ anh ấy rất kém. Những bài Ngọn cờ tổ quốc với cái ǵ non sông ấy, thơ tồi quá. Mà trong những người chê anh ấy th́ có tôi với Nguyễn Đ́nh Thi, cho nên anh ấy ghét tôi với Thi lắm.

    Anh ấy đă nói trong cái hội nghị ấy là: "Tôi cho việc không chơi với Lê Đạt là một nguyên tắc". Thế cho nên anh Diệu đối với tôi, anh ấy rất ghét. Nhưng mà anh ấy không thể ghét tôi được tại v́ lúc ấy th́ anh ấy là đảng viên mới, mà tôi lại là người chịu trách nhiệm theo dơi về văn hóa văn nghệ, cho nên đối với tôi, có ghét th́ anh ấy cũng để trong bụng thôi.
    Tôi nói cho chị một chuyện này: Người ta bố trí cho anh Xuân Diệu ngay cạnh giường của tôi, nằm ngủ cùng với tôi để anh ấy "giúp đỡ xây dựng" tôi. Trong một buổi họp, anh Xuân Diệu đă nói như thế này cơ mà - để chị biết là nó tàn tệ như thế nào - anh ấy nói rằng: "Bây giờ tôi phải nói với các đồng chí rằng tội của tôi cũng không đáng bao nhiêu mà đêm nào tôi cũng trằn trọc không ngủ được. Nhưng tội Lê Đạt nó tầy đ́nh như thế mà tôi cứ thấy nó nằm xuống giường là nó ngủ ngay!" - cười.

    Tôi thấy nhiều người phải quay mặt đi, chắc là hơi xấu hổ - cười.
    Đấy, cái t́nh h́nh nó ghê gớm thế. Xuân Diệu, tại v́ Xuân Diệu thấy ở tôi và Trần Dần là hai người cạnh tranh nhất trong vấn đề thơ, cho nên đặc biệt Xuân Diệu ghét Trần Dần và tôi, và đặc biệt ghét tôi nhất tại v́ tính tôi là người hay nói mà tôi lại thân với Thi. Cho nên thái độ anh Xuân Diệu đối với tôi quá đáng, chắc cũng v́ thế mà thôi.
    Và tôi phải nói với chị thế này,tức là sau khi Nhân Văn bị đánh rồi th́ tất cả những người làm thơ năm 1930 tức là anh Huy Cận, anh Xuân Diệu và anh Chế Lan Viên tập trung xung quanh anh Tố Hữu và lúc bấy giờ rơ ràng là nền thơ Việt Nam hẫng một nhịp cầu và nó lại trở lại cái vai tṛ chế ngự của thơ mới năm 1930 mà chính anh Tố Hữu chủ xướng.

    - TK: Anh vừa mới bảo là anh và anh Nguyễn Đ́nh Thi thân nhau vậy mà sao anh Thi cũng đánh anh tàn bạo không kém ǵ Tố Hữu?

    - LĐ: Thi là một người thân với tôi từ trước. Trong kháng chiến th́ Thi không phải là người được trọng vọng ǵ. Tất cả mọi việc trong thời kháng chiến là quyền trong tay Nguyễn Huy Tưởng, Thi chỉ đi hết chiến dịch này đến chiến dịch khác, Thi có quyền ǵ đâu ! Thi một lần đă nói với tôi rằng: "Có lẽ sau này nó phải t́m những bản thảo của ḿnh ở trong sọt rác để nó in".
    Anh Tố Hữu cứ đưa anh Thi đi hết chiến dịch này đến chiến dịch khác, coi như là cải tạo đó. Thế th́ sau cái tố khổ trong quân đội, Nguyễn Đ́nh Thi có viết một quyển gọi là Mẹ con đồng chí Chanh, một tập thơ lục bát về nỗi khổ sở của người nông dân. Hồi đó, tôi c̣n ở Tuyên Huấn, nhà anh Tố Hữu ở trên đồi cao, nhà tôi ở dưới.

    Tôi thấy Tố Hữu có vẻ vui vẻ lắm, tay cầm một quyển sách nhỏ mà có nhiều khuyên tṛn lắm, gặp tôi anh ấy nói: "Này, Lê Đạt này, thằng Thi giờ nó tiến bộ lắm." Tôi trông cái quyển ấy tôi biết ngay rồi, tại v́ chữ Thi nó nhỏ như chữ đàn bà ấy mà khuyên tṛn nhiều lắm. "Nó viết Mẹ con đồng chí Chanh tiến bộ lắm, ông xem xem, có ǵ ông chữa rồi ông đưa in." Tôi lật qua xem, tôi thấy lục bát rất kém - cười.

    Tôi vẫn biết là Thi làm sao làm được lục bát. Từ thơ không vần chuyển sang lục bát khó khăn lắm. Tôi rất buồn. Tôi có nói lại với anh Tố Hữu: "Không, anh đă xem rồi tôi cứ đem đi in thôi." Thế là từ đó Thi mới được ông Tố Hữu chú ư tới và sau đó Tố Hữu mới kéo Thi về đi với Karmel để quay phim, quay phim Việt Nam thắng lợi, phim Liên Xô. Sau đó, Thi mới được đi cùng với Karmel sang Liên Xô . Khi Thi đang ở Liên Xô th́ ở nhà xảy ra vụ Nhân Văn Giai Phẩm. V́ anh Hoài Thanh anh ấy đánh kém quá, lúc bấy giờ Tố Hữu mới gọi Nguyễn Đ́nh Thi về.

    Thi lúc đầu c̣n tử tế, gọi tôi đến. Buổi tối hôm đó, tôi c̣n nhớ, gọi đến Quán Sứ th́ Thi nói rằng: "Tao với mày từ xưa vẫn là anh em mà bây giờ tao có nhiệm vụ là phải viết về mày. Tao thấy rằng lời nói đọi máu, tao thấy nó khó khăn quá th́ tao định hỏi mày xem vấn đề thế nào?" Tôi trả lời Thi: "Không, vấn đề bây giờ nó đă đến thế này rồi, cậu muốn viết thế nào th́ cậu viết. Ḿnh cũng không có ư kiến ǵ cả!" Thế là mấy hôm sau tôi thấy bài của Nguyễn Đ́nh Thi, tôi thấy nó cũng chẳng viết ǵ hơn những người khác, mà nó chửi ḿnh quá chó ! - cười.

    Tôi thất vọng về cái anh này lắm. Cho đến bây giờ, cũng như phần lớn tất cả những người văn nghệ có lương tâm ở Việt Nam, đều nói rằng: "Thi đă bước lên lưng Nhân Văn Giai Phẩm mà làm tổng thư kư lâu năm của Hội Nhà Văn Việt Nam". Và tôi-cũng-nghĩ-như-thế. Nhưng tôi vẫn ao ước gặp được những sự kiện rơ ràng chứng tỏ rằng ḿnh lầm lẫn.

    - TK: Theo anh ước lượng th́ nạn nhân của vụ NVGP vào khoảng độ bao nhiêu người?

    - LĐ: Lần trước chị có hỏi tôi rằng Nhân Văn có nhiều người bị ra ṭa không? Lúc ấy tôi trả lời không nhiều, như thế là đúng. Tại v́ không có nhiều người bị đưa ra ṭa, bị lên án. Tức là bị kết án chính thức th́ không nhiều, chỉ khoảng độ một chục người. Nhưng ở đất nước Việt Nam, những người đau khổ v́ Nhân Văn chắc rất nhiều, không thể đếm xuể được.

    Những người ủng hộ, những sinh viên ... đều là những phần tử ưu tú của đất nước hay là những cán bộ người ta cũng khao khát một tí dân chủ. Tất cả những ai, chỉ cần có một tờ Nhân Văn, đọc một tờ Nhân Văn hay là gửi tiền đến Nhân Văn, th́ sau đó, khi Nhân Văn bị đánh rồi, th́ người đó coi như bị vào sổ đen hết. Có thể là anh phải chuyển công tác, có thể anh phải đi lao động, tôi đă gặp rất nhiều sinh viên, những cô sinh viên trẻ, phải đi lao động rất lâu năm v́ đă đọc Nhân Văn, th́ cái số người ấy tôi không đếm xuể được.
    Nếu mà chị có làm chương tŕnh lại th́ chị phải t́m cách bổ sung số người ấy. Những người mà tôi nói đến, chỉ là những người chính thức thôi, c̣n bao nhiêu người vô danh, cái đau khổ vô danh cũng là đau khổ chứ, có phải chỉ cái đau khổ của những người có tên tuổi mới là đau khổ đâu? Tôi th́ dĩ nhiên rồi, tại v́ tôi có tên tuổi, nhưng chắc là tôi cũng không thể đau khổ bằng họ được.

    Chính bây giờ tôi cũng vẫn tự hỏi: "Không biết là đối với họ ḿnh có tội ǵ không?" Đành rằng trong một cuộc đấu tranh cho cái mới, th́ chúng ta mỗi người phải chịu một ít. Nhưng họ, đúng là họ không có ư thức ǵ cả, họ chỉ ham muốn, ham muốn tự do, mà ham muốn th́ không có ǵ sai lầm; đọc một tờ báo, gửi một cái viện trợ ... mà sau này nó kéo, nó kéo có khi cả một đời ...
    Cho nên đến bây giờ tôi vẫn không biết là công ḿnh nhiều hay tội ḿnh nhiều và lúc nào tôi cũng nghĩ đến họ. Nếu chị có nói, có viết th́ chị phải nói, viết rất nhiều đến những người ấy mà tôi cho là đông lắm, không thể đếm xuể được.

    Ở Việt Nam không có ǵ rơ ràng cả. Cái chữ rất neutre mà lại rất gay go, người ta gọi là liên quan. Liên quan là dính líu đấy thôi. Nhưng mà anh đă liên quan là anh ... gay go lắm. Liên quan với Nhân Văn, liên quan với địa chủ, liên quan với tư sản ... th́ tất cả những người này cũng là một thứ liên quan mới; liên quan với Nhân Văn là khổ lắm, nhất là lớp sinh viên trẻ, đi lao động, đi cải tạo ... mà có phải chỉ Hà Nội đâu, ở những các nơi, các tỉnh đều có người ủng hộ cả. Th́ những người đó ḿnh không bao giờ biết thân phận họ ra sao.


    Còn tiếp ...
  • 25-05-2017, 11:05 AM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    ● Kỷ luật 3 năm kéo dài 40 năm

    Lịch sử phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, trong nhiều tuần qua lần đầu tiên được mở ngỏ trên làn sóng RFI, qua lời nhà thơ Lê Đạt: Hôm nay, nhà thơ nói đến giai đoạn kỷ luật, giai đoạn bi kịch của đời ông, nhưng đồng thời cũng là bi kịch chung của một lớp người đă hệ lụy với Nhân Văn.

    - TK: Thưa anh, sau khi bị kỷ luật, anh đă đi lao động với một tâm trạng như thế nào?

    - LĐ: Lúc đầu mới đi th́ ḿnh cũng lao động, cũng hăm hở. Ḿnh hăm hở v́ chắc là hai năm th́ xong. Thế nhưng mà hai năm rồi cũng không thấy ai nói ǵ về vấn đề đó cả và lại tiếp tục hai năm nữa rồi dần dần nó phai nhạt đi không ai nhắc đến chuyện đó nữa. Th́ thời gian disponibilité -thời gian mà phải đi, lúc nào người ta gọi đi lao động cũng được- thời gian đó kéo dài 10 năm. Lẽ dĩ nhiên là trong 10 năm ấy, không phải lúc nào cũng đi. Người ta gọi đi, rồi người ta lại cho ḿnh về; về rồi, họ lại kéo ḿnh đi, nghĩa là trong 10 năm là thời gian ḿnh phải dành cho việc đi lao động cải tạo. Thế c̣n sau này hết 10 năm th́ ở nhà.
    Nhưng mà ở nhà th́ ... Tôi không ngờ nó kéo dài đến thế: cả thời kỳ đi lao động lẫn thời kỳ "cấm" là gần 40 năm chị ạ
    . Ḿnh thấy nó đằng đẵng mà ḿnh coi như là số mệnh thôi.

    Lúc bấy giờ tôi mới càng ngày càng thấy đó là một sự ghê gớm. Tôi có viết trong bài bút kư "Vào 21" ấy, là ḿnh chẳng biết ḿnh là ai nữa. Mỗi người phải có cái vị trí trong xă hội, hoặc anh là địch th́ địch hẳn đi, hoặc anh là ta th́ ta hẳn đi. Nhưng tôi là tí ta, tí địch, tí cán bộ, tí tù, nó chẳng ra cái ǵ rơ ràng cả, mà tôi thấy nó gây nhiều ám ảnh ghê lắm chị ạ.
    Tôi thí dụ cái này để chị thấy: Khi nhà tôi về "biểu diễn", gọi là biểu diễn th́ lúc ấy nó không cho biểu diễn nữa rồi, thế nhưng cũng phải đi, mang theo hai đứa con nhỏ, một đứa đă lớn, một đứa mới đẻ. Đi th́, tôi có về Hải Pḥng tôi thăm, mang chứng minh thư về, nhất định nó không cho vào khách sạn, nó bảo là: "Ông phải có giấy đi công tác th́ mới được vào khách sạn". Ḿnh là cái thằng "phản động" th́ c̣n "công tác" ǵ nữa? Mà, như thế là hai người phải ngồi ghế đá ở công viên giữa đêm khuya, lúc ấy tôi có làm một câu thơ:

    Hai vợ chồng ghế đá trăng suông

    cảng cấm c̣i tàu u ú
    gió oà

    đất nước mẹ ḿnh hay mẹ ghẻ?

    Tôi không hiểu cái đất nước ấy, nó đối với tôi như thế nào? Mẹ ghẻ hay mẹ đẻ? Mẹ đẻ th́ không đối với con cái như thế! Sau đó tôi lại đi về. Th́ thấy rằng nó dằng dai mà nó hành hạ ḿnh suốt cuộc đời như thế nào. Hoặc ví dụ, trong tôi, có lúc cũng thành cái người như lên bệnh thần kinh ấy. Bởi v́, đi đâu, vào cái cơ quan nào nó cũng hỏi giấy. Th́ công việc đầu tiên của cái anh Nhân Văn là phải chuẩn bị giấy tờ cho cẩn thận. Một hôm có ông dâu gia mời tôi đi ăn cưới. Đi tới nửa đường, tôi thấy ḿnh quên không mang giấy cưới, lại quay về nhà lấy cái giấy cưới để nhỡ người ta có hỏi giấy tờ th́ ḿnh đưa cho nó ... cho nó ... đúng -cười- "thủ tục".

    Như thế cái đó nó ảnh hưởng đến con người rất ghê gớm, và làm cho ḿnh hèn hạ đi rất nhiều. Tôi không biết rằng những người cầm quyền ở đất nước Việt Nam có nghĩ đến việc ấy không? Có lẽ họ chỉ nghĩ ḿnh không tù đầy, ḿnh để cho họ tự do như thế, th́ chắc là ḿnh không xử sự tệ hại quá đối với họ. Nhưng mà họ không biết như thế là một sự rất tệ hại, họ làm hỏng một con người. Lúc bấy giờ, nếu tôi không có sự cưỡng lại th́ tôi là một người vứt đi, thành một cái giẻ rách. Tôi cho cái việc giẻ-rách-hóa-con-người đó , chính quyền phải chịu trách nhiệm.

    - TK: Trong thời gian anh đi lao động như vậy, ở nhà chị và các cháu sống như thế nào?

    - LĐ: Lẽ dĩ nhiên là người ta phải sống thôi, nếu người ta không muốn chết. Trong những thời gian như thế, vợ tôi vẫn đi làm, vẫn có một số tiền để nuôi con, hai là nhà nước vẫn trợ cấp cho tôi một số tiền tối thiểu để tôi có thể sống được, tức là sống một cách rất vất vả. Nhà tôi vẫn là công nhân viên nhà nước th́ nó không có thể đuổi ra được. Nhưng mà nó không giao cho việc ǵ, tức là nó bắt chạy đạo cụ này, rồi lo những phục trang ... mà những việc ấy, thời xưa vợ tôi không bao giờ phải làm cả.
    Thế c̣n vai nó không giao cho nữa, c̣n luôn luôn bị kiểm thảo lên, kiểm thảo xuống. Mà vợ tôi không quen, bây giờ vợ tôi bị suy nhược thần kinh rất nặng.
    Chắc lúc nào có th́ giờ tôi sẽ gửi chị một bài thơ mà tôi chưa muốn chị xem bây giờ, bài "Vợ Nhân Văn", để chị biết cảnh sống lúc đó như thế nào. Lẽ dĩ nhiên là lúc ấy ở miền Bắc ai sống cũng khổ cả chứ không phải riêng tôi, nhưng mà, phải nói thế này, nó khổ quá, đến nỗi một hôm, có nhà thơ là một anh bộ đội, thấy tôi khổ quá, anh ấy mới bảo: "Tiền th́ em không thể góp cho anh được, vậy em chạy cho anh một cái thẻ thương binh".

    Có thẻ thương binh thời đó th́ mua ǵ cũng được ưu tiên. Mà tôi mua cái thẻ thương binh ấy cũng chẳng để mua cái ǵ cả, tức là, lúc bấy giờ ở gần bờ sông, cách nhà tôi vào khoảng độ hai cây số, có một cơ sở công nhân, thường thường khi họ giết lợn ... ḷng họ ăn hết rồi, c̣n cái nước ḷng họ bán ra; bán ra th́ xếp hàng đông ghê lắm. Thế th́ ḿnh mua cái nước ḷng ấy, ḿnh về cho rau cỏ vào th́ con cái nó ăn được. Sau cùng, tôi nghĩ rằng tôi cũng không dùng lậu cái thẻ thương binh ấy tại v́ chính tôi cũng là một thương binh, tôi là thứ thương binh mà ta bắn thôi. Anh em cũng thương tôi, nhưng họ cũng nghèo lắm, chỉ có cách như thế này, tức là họ t́m những tài liệu cho ḿnh dịch, dịch đủ các thứ tài liệu, tôi dịch cả về vật lư, về triết học, về cả tự động học nữa, vừa học, vừa dịch. Như thế là một năm dịch sáu tháng th́ có thể sống được, tức là sống một cách vất vả.

    - TK: C̣n xă hội chung quanh, mọi người đối với anh như thế nào?

    - LĐ: Xă hội th́ nói chung là chẳng biết trong thâm tâm họ như thế nào. Tôi thấy anh Vũ Hoàng Chương, anh ấy nói là:

    Lũ chúng ta lạc loài dăm bẩy đứa

    Bị quê hương ruồng bỏ, giống ṇi khinh

    th́ chắc là anh cũng chỉ nói văn chương thế thôi, chứ anh ấy chưa biết thực tế nó như thế nào là sự ruồng bỏ của xă hội. Mà trong một xă hội toàn trị, ai người ta cũng sợ liên quan với ḿnh. Nói theo kiểu Việt Nam, người ta sợ lây hủi cả. Thế nên nhiều bạn bè tôi, tôi đi ở vỉa hè bên này, họ trông thấy từ xa, họ đổi sang vỉa hè bên kia. Bởi vậy tôi có nói rằng: Tôi cũng đổi vỉa hè và phấn đấu làm người mất tích.

    Lúc đầu, thực ra tôi cũng chưa xác định được là ḿnh đúng hay sai, tôi phải nói thật với chị như thế. Ḿnh nghĩ không biết có phải do cái sai lầm của ḿnh mà ḿnh ảnh hưởng đến cuộc đấu tranh thống nhất đất nước không? Mà những người miền Nam -tập kết ra Bắc- họ đối với ḿnh, họ ghét như thế? Hai là, ḿnh là một người yêu nước và là một người đi theo Cách Mạng th́ ḿnh làm thế là đúng hay sai? Những cái đó nó dằn vặt rất ghê.
    Mà bao quanh một áp lực rất ghê gớm: tức là không có nơi nào người ta nhận ḿnh cả. Nghĩa là ḿnh h́nh như là không có đất đứng ở chính cái xă hội đă đẻ ra ḿnh. Bây giờ tôi nói với chị cái này nhé: Anh vào một cơ quan, vào cơ quan th́ nhất định là có kẻ thường trực ở đấy. Thường trực hỏi chị: Anh vào có công tác ǵ?
    Lần trước tôi đă nói với chị đó:

    Tôi mơ một giấc mơ đáng sợ,

    Khu phố cả ngôi nhà tôi ở,

    Mặt sắt chữ vàng nền đỏ

    Không phận sự miễn vào.

    Tôi cho cái đó là ghê gớm nhất mà tôi phải trải qua trong thời gian ấy. Nếu ḿnh không cứng rắn th́ tôi cũng trở thành người điên hoặc tự tử mà chết rồi. Chị có hỏi tôi nhiều lần là trong thời kỳ ấy, tôi có căm thù ai không? Th́ sự căm thù trong tôi cũng không nhiều lắm nhưng sự-khinh-bỉ trong tôi rất nhiều. Mà tôi cho sự khinh bỉ ấy đă giúp tôi trải qua những năm tháng cay đắng nhất của đời tôi. Tại v́ tôi thấy rằng ḿnh chẳng làm ǵ sai cả mà sao xă hội đối với ḿnh một cách tàn nhẫn thế!

    Như thế nhất định là hai bên phải có một bên sai, mà tôi cho rằng người đáng khinh bỉ không phải là tôi, th́ tôi thấy ḿnh phải làm ǵ chứ không thể không làm ǵ được, thế nên tôi cố sống như một người tử tế, học hành, tôi vẫn học hành một cách chăm chỉ, viết lách, làm tất cả mọi việc, ḿnh không thể buông tuồng được. Mà tôi có một câu nói khá nổi tiếng, được nhiều người biết đến: Nếu xă hội không dùng ḿnh th́, nhất là, ḿnh phải dùng ḿnh. Không việc ǵ ḿnh phải lệ thuộc vào xă hội. Và tôi nhắc lại, tức là lúc đó cả nước đều khổ: Ví dụ một năm th́ mới được một cái may-ô, và người ta đă có một câu rất mỉa mai: "Cho may-ô mới được phần may-ô", ai cũng khổ cả, cho nên cái khổ vật chất ấy không đáng ǵ, ḿnh vẫn xoay xở được, nhưng cái khổ về tinh thần th́ cực kỳ. Cực kỳ.


    Còn tiếp ...
  • 24-05-2017, 10:44 PM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: Rút cục anh đă nhận những tội ǵ để cho họ bằng ḷng?

    - LĐ: Tức là như thế này: Bây giờ anh làm trong tổ, tổ thông qua bài khai của anh. Bài của anh lại phải đưa ra hội trường, hội trường thông qua th́ anh mới được xong. Nếu không th́ anh cứ việc tiếp tục lại. Coi như xong, nhưng chưa thành khẩn, th́ lại phải viết tiếp. Ḿnh cứ phải viết tiếp, viết tiếp... măi, mà ḿnh chỉ có từng ấy ư th́ làm sao viết thêm được măi!
    Sau đó, chắc là Dần nó cũng đồng ư với tôi -lúc ấy, anh em không trao đổi được với nhau, nó theo dơi ghê lắm- là ḿnh cứ nhận phắt cái tội "cướp cờ của ông Tố Hữu" cho xong đi, chắc là nó cũng thông qua thôi. Khi tôi nhận đến chỗ ấy th́ mọi người bảo: "Lê Đạt c̣n ngoan cố nhiều nhưng cũng được cái tương đối "thành khẩn" - cười. Thế là họ cho tôi nghỉ!

    Trong lúc kiểm thảo như thế, th́ người ta loan tin, người ta nói rằng: "Công an đă bắt Nguyễn Hữu Đang!" Cái anh Đang này cũng là người hoạt động mà sao dại dột thế! Ông ấy lại nhờ người mang một lá thư về Hải Pḥng để bố trí cho ông ấy vào Nam.
    Cái thằng dại dột quá! Thế là nó bắt được cái thư ấy. V́ chính người đưa thư ấy là người của công an. Thế là họ đồn ầm lên: "Sự liên hệ giữa Nhân Văn và bọn Mỹ Diệm là đă rơ ràng rồi. Nguyễn Hữu Đang trong lúc không c̣n đường thoát nữa, liên lạc với trong ấy và chúng ta đă bắt được Nguyễn Hữu Đang rồi, bắt vào ngày bao nhiêu, bao nhiêu"... Tất cả mọi người vỗ tay hoan hô, hoan hô... Tức là một sức ép rất ghê gớm, chị ạ.

    Những tuần trước th́ tuần nào cũng được về nhà, nhưng đến tuần cuối cùng th́ không được về nhà nữa, tức là làm liên tục, ai làm xong mới được về nhà. Tôi và Dần rồi cũng làm xong cả. Trên đường ra về, anh Tố Hữu có đợi tôi ở cửa, lúc bấy giờ đă lạnh lùng lắm rồi. Anh Tố Hữu có nói với tôi thế này: "Tội của anh cũng nặng như tội Nguyễn Hữu Đang. Lẽ ra anh cũng bị đi tù. Nhưng mà Đảng v́ nghĩ đến anh, chiếu cố đến anh c̣n trẻ, có khả năng và c̣n có thể giúp ích được cho đời nữa nên Đảng khoan hồng với anh thôi , chứ anh-đừng-nên-nghĩ-rằng-anh-tội-nhẹ!"
    Đó là lời dặn ḍ của Tố Hữu với tôi trước khi tôi về.

    - TK: Tóm lại cuộc đấu tranh như vậy kéo dài trong bao lâu?

    - LĐ: Một tháng.

    - TK: Và trong suốt một tháng ấy là cứ ngày nào, ngày nào cũng ...

    - LĐ: ... lên phát hiện tội. Cứ phát hiện tội, tức là ḿnh có ǵ th́ ḿnh báo cáo; c̣n người ta, người ta phát hiện tội của ḿnh. Nó là một thứ đấu tranh đấy mà. Đấu tranh rất gay gắt. Và lẽ dĩ nhiên, nói là cả lớp, nhưng người ta chỉ tập trung vào một vài người thôi, trong số đó có tôi cho nên vất vả lắm.

    - TK: Cái cách "phát hiện" ấy như thế nào? Tất cả mọi người đều viết ra giấy hay là ... có nói miệng nữa?

    - LĐ: Không! Không! Tất cả mọi người đều đứng lên phát hiện chứ. Phát hiện th́ có thư kư ghi hết và bản thân ḿnh cũng phải ghi. Rồi sau căn cứ trên cái phát hiện của người ta, ḿnh về tổ, ḿnh phát hiện cái khuyết điểm của ḿnh, cái tội của ḿnh và sau đó ḿnh phải làm bài kiểm điểm rất dài về toàn bộ thời gian mà ḿnh tham gia Nhân Văn.
    Người ta phát hiện, thế c̣n ḿnh không được nói nữa. Đông Tây người ta phát hiện ầm ầm, ầm ầm, làm sao mà ḿnh có quyền, nhất là không được căi ǵ. Tôi nói một ví dụ, xin lỗi chị, ví dụ như là có một anh -bây giờ tôi không muốn nói tên- lên phát hiện tôi: "Lê Đạt là một tên rất phản động, buổi sáng nào anh ta cũng đến cơ quan, rồi anh ta xé báo Nhân Dân anh ta đi vệ sinh" - cười.

    Tôi không thể nói rằng: "Bấy giờ tôi không có giấy -thời ấy chưa có giấy toa-lét- th́ tôi phải..." - cười.
    Thế là mọi người "Đả đảo! Đả đảo!" Nó cũng kỳ. Mà chị c̣n lạ ǵ tôi nữa, tôi vốn là người, không phải là người can đảm ǵ nhưng trong tôi vốn là người hài hước - cười v́ tôi hay cười, và v́ cái cười của tôi cho nên người ta hay ghét lắm. Người ta vẫn cho tôi là người ngoan cố, cho nên người ta sai người đi đánh là v́ thế - cười.

    - TK: Thưa anh, trong không khí đấu tranh gay gắt như thế có ai bênh anh không?

    - LĐ: Tôi vẫn quư trọng Nguyễn Huy Tưởng. Tôi nhắc lại, tháng ba (tức là sau Tết) năm 58 th́ có lớp đấu tranh Thái Hà, th́ mùng ba Tết năm ấy, tôi có hẹn lên ăn cơm ở nhà Tô Hoài, trên Bưởi. Lên th́ lúc đó th́ đă gay go lắm, tôi có gặp Nguyễn Huy Tưởng, Kim Lân, Bổng. Bổng lúc đó mặt đă lạnh lùng. Bổng tham gia ban lănh đạo.
    Mà ăn uống với nhau th́ lúc đó đă làng tàng lắm rồi, chị bảo không khí lúc đó th́ c̣n ăn uống ǵ nữa, mặc dầu Tô Hoài cũng làm cho ra vẻ. Th́ Tưởng có nói một câu mà tôi rất cảm động, trên đường về, Tưởng nói rằng: "Tôi thấy các ông lư luận buồn cười. Các ông lư luận thế nào chứ moa không thể tin thằng Lê Đạt nó phản động được. Nó ở với moa bao nhiêu lâu, moa c̣n lạ̣ ǵ nó nữa, bây giờ các ông có lư luận thế nào , moa cũng không thể tin là thằng Lê Đạt nó phản động được!"

    Tôi thấy riêng về Tưởng: một là, tư tưởng Tưởng rất tốt. Hai là, sau trận NVGP, Tưởng tỉnh ngộ ra nhiều lắm. "Một thằng như thế mà anh làm sao bảo nó phản động được!" Tưởng nói như thế ngay mặt Nguyễn Văn Bổng. Và Nguyễn Văn Bổng là người trong ban lănh đạo lớp học tập ấy. Nhất là nói lúc bấy giờ rất nguy hiểm. Đó là con người Nguyễn Huy Tưởng mà tôi rất quư.

    - TK: Sau lớp đấu tranh Thái Hà, th́ tâm trạng của anh như thế nào? Nếu phải làm lại th́ anh có dám làm NVGP nữa không?

    - LĐ: Xong, tức là người ta xác định được như thế là chúng tôi đều là những người có tội cả. Và như thế nghĩa là ở trên báo Nhân Dân, đăng tải trên một tirage rất rộng khắp nước, ở đâu người ta cũng nói đến Trần Dần - Lê Đạt là hai tên thơ phản động nhất nước. Như thế tự nhiên nó gây một áp lực rất ghê đối với gia đ́nh tôi, đối với bản thân tôi. Tôi phải nói, lúc ấy, ngay ông già tôi cũng khuyên: "Con không nên về nhà nữa". C̣n vợ tôi th́ rất lo.

    Trong những buổi đấu tranh cuối cùng ấy, lúc nào thấy tôi không về, luôn luôn sợ là tôi bị bắt rồi. Chị không thể tưởng tượng được không khí căng thẳng như thế nào. Nhưng lúc đó, nói tôi sợ th́ cũng không đúng, mà nói tôi không sợ th́ cũng không đúng. V́ tôi nghĩ trong thâm tâm là ḿnh cũng chẳng làm ǵ có tội cả. Vả lại lúc đó tôi cũng chưa nghĩ được, chưa nghiên cứu được tất cả những vụ xử án ghê gớm của Đảng như sau này tôi nghiên cứu, cho nên lắm lúc tôi cứ tự hỏi rằng: "Nếu mà ḿnh nghiên cứu trước, th́ không biết ḿnh có dám làm Nhân Văn không?" Chắc là tôi cũng vẫn sẽ làm, nhưng chắc là ḿnh làm cẩn thận hơn. Chắc là có.

    Tại v́ lúc ấy tôi nghĩ rằng ḿnh chẳng làm ǵ bậy cả. Nếu không có ǵ bậy, mà một cái Đảng là Đảng tử tế, mà lại bắt những người không làm bậy, th́ không bao giờ tôi nghĩ lại có chuyện xẩy ra như thế cả. Măi sau này, có thời gian, tôi mới nghiên cứu tất cả những vụ án xử ở bên Liên Xô và cả mọi thứ, và khi tôi có kinh nghiệm, th́ lúc đó đă xong rồi, tôi đă làm rồi. Nhưng mà tôi chắc là nếu lúc đầu tôi biết chuyện sẽ xẩy ra như thế, th́ tôi cũng sợ nhiều hơn và chắc tôi sẽ làm một cách cẩn thận hơn.

    - TK: Sau đó các anh bị kỷ luật như thế nào ạ?

    - LĐ: Sau đó th́ mọi người được về, và lẽ dĩ nhiên anh Tố Hữu trong bản tổng kết nói là: "Chúng ta đă thắng lợi. Hơn 100 anh em đi th́ được 100 anh em về. Đảng như thế vẫn bao dung cho tất cả". Tiếp đó, theo quyết định của Hội Nhà Văn tôi bị khai trừ ba năm. Nặng nhất có tôi, anh Trần Dần, anh Đặng Đ́nh Hưng, anh Tử Phác. Anh Cầm th́ bị hai năm, anh Phùng Quán một năm.

    Lúc đó ḿnh cũng rất ngây thơ, phải nói như thế. Ḿnh tin là sau ba năm th́ ḿnh sẽ trở về với văn nghệ, và tôi tin là với khả năng của ḿnh, ḿnh có thể đuổi lại được thời kỳ đă mất, cũng chẳng đáng bao lâu. Tôi, với Trần Dần, Tử Phác về trại Chí Linh, nơi đồng bào khu V ra ngoài này tập kết, khai hoang ở Chí Linh.
    Anh tổ trưởng là bố của Ư Nhi: anh Hoàng Châu Kư. Đầu tiên, họ không nhận, họ nói rằng: "Chúng tôi ra ngoài này là để đấu tranh cho thống nhất chứ có phải đi giữ tù đâu!" Thế là ở trên tổ chức lại phải cử người về nói rằng: "Không! Đây cũng là những đồng chí ḿnh, do lập trường không vững thành ra Đảng vẫn muốn cải tạo, thấy đây tổ chức tốt th́ về".

    Và tôi về th́ tôi bị -nói như thời ấy là tôi được- được lao động một cách vất vả ngay, tức là đi chăn ḅ, đi khai hoang, làm tất cả mọi thứ lao động ḿnh chưa quen, chưa quen tí nào cả. Thời ấy tôi c̣n trẻ lắm, tôi mới 26, 27 tuổi thôi, thành ra tôi cũng không sợ ǵ những thứ lao động vất vả ấy cả. Tôi chăn ḅ rất khá. H́nh như là nông trường thấy tôi có "năng khiếu" cho nên họ cứ để tôi chăn ḅ măi. Tôi có thể chăn được 30 con ḅ cơ mà.

    Nhưng lúc đó th́ tất cả đất nước đối với tôi đă khác rồi. Tôi không c̣n là người công dân b́nh thường của đất nước Việt Nam nữa v́ đi đâu người ta cũng nói đến Trần Dần - Lê Đạt như hai kẻ phản động. Vợ tôi th́ rất khổ.
    Theo lời vợ tôi kể lại, sáng nào dậy cũng chỉ muốn chui xuống đất thôi, v́ bắt đầu dậy là bắt đầu học tập về Trần Dần - Lê Đạt rồi. Vợ tôi làm việc ở cơ quan, mà ở tập thể lúc nào người ta cũng nói đến Trần Dần - Lê Đạt, ư của cơ quan là muốn vợ tôi phải bỏ tôi. Tôi phải nói với chị thế này: Vợ tôi là diễn viên xuất sắc nhất của Đoàn Kịch Nói Cách Mạng của Trung Ương. Vợ tôi là Nguyễn Thị Thúy, mà người ta vẫn gọi một cách văn chương là Thúy Thúy. Thế Lữ, Nguyễn Huy Tưởng... tất cả những đạo diễn xuất sắc đều khen vợ tôi ghê lắm. Tưởng th́ bốc lắm, Tưởng nói là: "Cô ấy đúng là một tài năng".

    Cho nên vợ tôi rất khổ. Ngày nào cũng phải kiểm điểm và thỉnh thoảng họ đến lục ba-lô xem có giấy tờ ǵ của Lê Đạt c̣n giấu ở đấy không. Vợ tôi lúc ấy c̣n trẻ lắm, mới 18, 19 tuổi ấy mà. Anh của cô ấy là một thiếu tá, mà lần nào đến thăm em cũng cho liên lạc đến chứ không dám bước chân vào nhà tôi! Tức là nó ở trong một sự cô đơn hoàn toàn, mà chắc là tôi th́ c̣n chịu đựng được chứ vợ tôi -tôi chắc bây giờ hỏi nó về NVGP th́ nó cũng chẳng biết là cái ǵ- cái tai vạ ụp xuống đầu nó nặng quá, lúc ấy mới chưa 20 tuổi và đang bắt đầu vào cái nghiệp sân khấu. Như thế riêng tôi, tôi đă làm hỏng sự nghiệp sân khấu của vợ tôi.


    Còn tiếp ...
  • 24-05-2017, 09:52 AM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    - TK: Thưa anh, trong tờ Văn c̣n có cả Nguyễn Công Hoan và Nguyễn Tuân nữa và h́nh như Nguyễn Tuân có viết bài ǵ trên tờ Văn, nên sau đó cũng bị lôi thôi ?[7]

    - LĐ: Về Nguyễn Tuân và Nguyễn Công Hoan th́ phải nói như thế này: Nguyễn Công Hoan và Nguyễn Tuân rất hẩu với Tô Hoài. Mà ông Tuân th́ tính ông ấy khó tính, thỉnh thoảng ông ấy hay bặc sặc, thế thôi. Khi báo Văn ra, có một chuyện ǵ đó căi nhau với báo Học Tập, báo Học Tập là báo của Đảng, Nguyễn Tuân có viết một bài trả lời trên báo Văn.
    Căi nhau th́ tôi cho cũng là chuyện b́nh thường thôi, nhưng lúc đó t́nh h́nh nó xẩy ra như thế này:
    Tháng 5 năm 1957 ra báo Văn. Cuối năm 1957 Trung Quốc đánh phái hữu, nếu tôi nhớ không lầm th́ như thế. Lúc đó Đảng mới có thái độ dứt khoát: Người ta nói rằng báo Văn là hậu thân của báo Nhân Văn và như thế phải có một cuộc học tập đấu tranh để làm tuyệt hết tất cả. Tức là họ bảo: ở Hội Nhà Văn, tuy Nhân Văn đă chết nhưng nọc độc của Nhân Văn vẫn c̣n. Cho nên đến rằm tháng giêng năm 1958 th́ có lớp Thái Hà đấu tranh chống NVGP .

    Tôi phải nói với chị rằng NVGP đă chết từ tháng 12 năm 1956 tức là người ta đánh như thế -nói theo kiểu pháp luật- là sai, đă hồi tố, không ai đánh một việc đă xong rồi. Tức là như thế này: Tháng hai năm 1958 tổ chức lớp Thái Hà để đấu tranh chống Nhân Văn , mà số 6 Nhân Văn th́ đă chết từ tháng 12 năm 1956 rồi.

    - TK: Từ khi Nhân Văn bị đóng cửa đến lúc anh đi dự lớp Thái Hà, trong suốt thời gian đó anh làm ǵ ?

    - LĐ: Khi thành lập Hội Nhà Văn th́ báo Nhân Văn đă đóng cửa rồi, và thành lập Hội Nhà Văn ấy , trên khẩu hiệu đoàn kết mọi người, trong đó một số anh em Nhân Văn cũ cũng tham gia, như anh Hoàng Cầm, Hoàng Tích Linh, và họ ra tờ báo Văn, th́ báo Văn họ làm với nhau, chứ tôi không dính ǵ đến báo Văn cả, mà anh em Nhân Văn th́ đă tan nát mỗi người một nơi.
    Và tôi phải nói với chị điều này nữa:
    Tháng 5/1957, khi ra tờ báo Văn th́ tôi vẫn c̣n có chân trong Đảng. Đến tháng 7/1957 tôi viết một bài thơ dài tên là Cửa hàng Lê Đạt, giữa lúc cao trào Cải Tạo Tư Sản đang lên ở miền Bắc. Bài Cửa hàng Lê Đạt chưa in th́ đă có nhiều người đồn lắm rồi, đi đâu người ta cũng x́ xào: "Lê Đạt nó sắp sửa nổ một trái bom". Lúc ấy, đang in ở nhà Xuân Thu th́ tôi thấy Việt Dung - là một cán bộ của sở Văn Hóa - bảo tôi :

    - Sao lúc nào cậu cũng lôi thôi thế !

    - Cái ǵ mà lôi thôi?

    - Nó cấm rồi?

    - Cấm cái ǵ?

    - Thế cậu không biết à? Nó biểu t́nh rồi. Nó ngừng không in quyển của cậu nữa.

    Tôi chạy xuống thấy bản thảo người ta cũng đă lấy đi rồi, gỡ hết cả chữ, không c̣n ǵ nữa. Tức là khi đang in sous presse, th́ người ta vận động công nhân - chả biết có vận động không - tự nhiên thấy công nhân đứng lên phản đối, ngừng, không in nữa, và nói rằng: "Tác phẩm này đi ngược với quyền lợi của công nhân !"

    Sau cái bài Cửa hàng Lê Đạt ấy, người ta vu tôi là ǵ? Là giữa cao trào Cải Tạo Tư Sản mà Lê Đạt viết bài Cửa hàng Lê Đạt là tiếp tay với bọn tư sản. Lập tức người ta triệu tập tôi đến hội nghị chi bộ. Lúc này tôi chính thức bị khai trừ khỏi Đảng Cộng Sản Việt nam, tức là vào khoảng tháng 7 năm 1957.

    Sở dĩ tôi phải nói rơ chỗ đó v́ thế này: Đợt đấu tranh Thái Hà có hai lớp. Theo thói thường của Đảng, bao giờ họ cũng tổ chức hai lớp: Một lớp vào tháng hai, năm 1958, để chuẩn bị cho các đảng viên. Và lớp thứ hai, tháng ba, năm 1958 cho tất cả mọi người. Thái Hà là chỗ gần lăng ông Hoàng Cao Khải, đó là trường công đoàn và ở đó người ta tổ chức một lớp đấu tranh ghê gớm nhất đối với NVGP. Sau này mọi người đều nhắc đến nó và gọi là lớp Thái Hà.


    ● Lớp đấu tranh Thái Hà và quyết định kỷ luật đối với Nhân Văn Giai Phẩm

    Trong các tài liệu chính thức, lớp đấu tranh Thái Hà được gọi là hội nghị: "Đầu năm 1958, có hai cuộc hội nghị của anh chị em công tác văn nghệ, nghiên cứu nghị quyết của Bộ Chính Trị Ban Chấp Hành Trung Ương Đảng Cộng Sản Việt Nam, kết hợp với hai bản tuyên ngôn và tuyên bố của hội nghị các đảng Cộng Sản và các đảng công nhân họp ở Mạc Tư Khoa, cuối năm 1957. Hội nghị đầu, tháng 2 năm 1958, gồm có 172 người dự. Hội nghị sau, tháng 3 năm 1958, gồm có 304 người dự. Qua hai cuộc hội nghị ấy, tất cả những nhân vật bỉ ổi đă được phát hiện"[8]

    Nhưng trong thực tế, nội dung "hội nghị" này là ǵ ? Lê Đạt, chứng nhân không thể loại trừ, sẽ thuật lại quang cảnh những ǵ đă xẩy ra.

    - TK: Thưa anh, về mặt thực tế th́ có thể nói là sau khi Trung Quốc đánh phái hữu, bên Việt Nam mới bắt đầu tổ chức lớp Thái Hà?

    - LĐ: Cuối năm 1957, như Thụy Khuê đă biết, Trung Quốc bắt đầu đánh phái hữu th́ tháng 2 năm 1958, ở Việt nam, người ta bắt đầu tổ chức cái lớp gọi là lớp đấu tranh Thái Hà để chống phong trào NVGP. Lúc ấy Nhân Văn đă đóng cửa được hơn một năm rồi, tức là đánh là đánh lại đấy thôi. Lớp đầu tiên tổ chức cho các đảng viên, v́ tôi không c̣n là đảng viên nữa th́ dĩ nhiên là tôi không được đi học. Lớp đó có Văn Cao, Đặng Đ́nh Hưng ... tức là người ta vận động các đảng viên khác phát hiện tất cả những tội của những đảng viên tham gia NVGP đă đành rồi, nhưng c̣n để phát hiện cả những tội của những người chưa tham gia Nhân Văn, của quần chúng, v́ vậy người ta phải làm trong buổi trước.

    Tôi thấy lớp đó đă gay go lắm, v́ tôi gặp Đặng Đ́nh Hưng mà Đặng Đ́nh Hưng không dám nói ǵ cả, chỉ bảo: "Gay lắm! Gay lắm!" Văn Cao cũng không nói ǵ cả, th́ tôi biết là gió đă thổi mạnh lắm rồi. Hôm đó là ngày mùng 2 (tức là trước Tết Âm lịch), tôi đến Hội Nhà Văn th́ thấy không khí đă khác lắm.
    Gặp Tô Hoài, Tô Hoài bảo: "Tí nữa tao ra tao nói chuyện với mày". Tôi hẹn Tô Hoài ở hàng cà phê mà hai người vẫn gặp nhau, nhưng tôi đến th́ Tô Hoài cũng không đến nữa, tôi biết là t́nh h́nh căng lắm. Căng lắm rồi. Đến tháng ba (tức là sau Tết) năm 1958, họ tổ chức một cuộc họp rộng răi cho tất cả những anh em NVGP.

    Tôi phải nhắc lại với chị thế này: "Không phải là chị Thụy An, anh Trần Duy và ông Phan Khôi không chịu đi học, ở đấy người ta chia ra: Những người nào hoạt động chính trị mà người ta cho là có tính chất phản động, là những phần tử xấu th́ người ta không cho đi học lớp ấy, Phan Khôi, Thụy An, Trần Duy không được học. Chỉ có những văn nghệ sĩ mà người ta cho là những người v́ quan điểm lầm lạc, được Đảng chiếu cố cải tạo giúp đỡ, th́ mới được đi học lớp ấy thôi. Cho nên đi học lớp ấy gay go thế cũng là một ưu tiên."

    - TK: Thưa anh, trong lớp học ấy mọi người phải làm những ǵ?

    - LĐ: Khi tôi đến, anh Tố Hữu nói ngay thế này: "Các anh làm th́ sai rất nhiều, nhưng mà Đảng thấy các anh c̣n trẻ và đều là những người kháng chiến cả cho nên Đảng vẫn tin rằng các anh c̣n ở lại được hàng ngũ của kháng chiến. Nhưng ở lại hay không ở lại là tùy các anh. Đảng lúc nào cũng sẵn sàng, nhưng các anh có muốn ở lại hay không mà thôi".
    Tôi chưa thấy một cuộc họp nào gay gắt như thế. Đây không phải là một cuộc học tập mà là một cuộc đấu tranh, nó khác hẳn các cuộc học tập khác.

    Trong những ngày đầu, người ta vạch tất cả "những tội" của những người trong NVGP, ai nhớ được ǵ th́ nói ra ..., nó như là một cái tụi ... tố cáo nhau - cười!
    Tôi kể với chị, ví dụ một chuyện: Trong một bữa ăn uống ở cuối Tết, tính Tử Phác vẫn hay gây gỗ với người này người khác, th́ tôi mới nói rằng: "Thôi, năm mới, mẹo mới." Thế là người ta cũng mang ra cái hội nghị ấy, người ta bảo: "Năm mới, mẹo mới là cái ǵ? Mẹo mới chỉ là mẹo chống Đảng chứ ǵ, th́ phải nói ra!" - cười.

    Cho nên mọi việc phức tạp vô cùng, nó gây một không khí rất căng thẳng. Nó không c̣n là một cuộc học tập nữa cho nên phải gọi là cuộc đấu tranh. Trong khi "học" như thế th́ công an đi ra đi vào rất nhiều, mà đi một cách rơ ràng cho ḿnh trông thấy chứ không phải người ta kín đáo ǵ !
    Sau khi tất cả mọi người đều đă "phát hiện các tội" của Nhân Văn xong rồi, th́ mới đến lượt Nhân Văn, từng người một, nhận tội. Lúc đó người ta cũng nói một cách lịch sự là tự kiểm điểm thôi.

    Tôi nói như thế này là để chị thấy t́nh h́nh găng như thế nào. Tức là một hôm Sỹ Ngọc đi với Nguyễn Huy Tưởng, Sỹ Ngọc nói rằng: "Như thế này tức là ḿnh lỗi lầm nhiều quá, chắc là ḿnh cũng không trở lại hoạt động văn nghệ được nữa đâu!" . Th́ Nguyễn Huy Tưởng -vốn là người tốt- anh ấy nói: "Không! Đấu tranh có ǵ sai th́ ta sửa, c̣n anh em vẫn là anh em, nghệ thuật vẫn là nghệ thuật chứ!" . Th́ Nguyễn Khải đứng lên, Nguyễn Khải phản đối, Nguyễn Khải nói: "Tôi thấy quan điểm của đồng chí Nguyễn Huy Tưởng rất mơ hồ, đây không phải là cuộc đấu tranh giữa anh em nội bộ, đây là cuộc đấu tranh giữa ta và địch".

    Hay là một buổi khác, vừa lên lớp th́ anh Vơ Hồng Cương là một người trong học ủy, lên nói rằng: "Tôi phải báo cho các đồng chí biết một tin rất mừng là hôm qua đồng chí Tám Danh -đồng chí Tám Danh là một đồng chí nghệ nhân ở miền Nam- trước thái độ ngoan cố của Lê Đạt, tức quá, đă vác búa đi t́m để đánh. Nhưng may mà học ủy phát hiện kịp thời nên đă ngăn chặn kịp thời cái hành động đó".

    Đấy, không khí luôn luôn bị hun nóng như thế. Nhưng chúng tôi ở đó, th́ ... ḿnh nghĩ măi cũng chẳng thấy thêm được cái tội ǵ cả - cười!
    Bi kịch của chúng tôi lúc bấy giờ là như thế này: Không phải sợ - sợ th́ chưa chắc đă sợ, lẽ dĩ nhiên là trong chúng tôi cũng có anh sợ, ví dụ như anh Hoàng Cầm chẳng hạn, anh ấy rất sợ, nhưng tôi, tôi chưa nghĩ đến chuyện sợ - tôi nghĩ bây giờ họ "đ̣i hỏi" nhiều quá ḿnh chưa nghĩ ra cái tội nào to để cho họ có thể bằng ḷng được.
    Mà nếu họ không bằng ḷng th́ không biết họ kéo ḿnh đến bao giờ, chỗ đó là cái lo nhất của tôi. V́ kiểm điểm lại th́ tôi thấy ḿnh không có tội ǵ ghê gớm, có tính chất ... "hấp dẫn" - cười ... để họ không thể nào tha thứ cho ḿnh được cả.

    Không khí rất căng thẳng, tôi nói thế này để chị biết nó căng thẳng như thế nào: Văn Cao đă đi lớp trước rồi, lớp cho đảng viên hồi tháng 2, th́ sau đó, họ cũng kéo tất cả trở lại lớp sau để đánh tiếp. Tôi xin nhắc lại: tức là trong lớp trước, họ học tập đảng viên phát hiện quần chúng, để họ đánh; nhưng bây giờ, ở lớp thứ hai này: quần chúng lại phát hiện trở lại, để nếu đảng viên có ǵ, họ lôi ra đánh tiếp luôn, chị có rơ ư tôi không? Thế th́ tôi thấy Văn Cao -hôm ấy trời nóng- Văn Cao mặc áo sơ mi to phồng thế mà sau khi nó tố những khuyết điểm của Văn Cao, tôi thấy cái áo sơ mi cứ dính dần, dính dần, dính dần ... nó toát hết cả mồ hôi, nó dính như một cái áo lót cơ mà ... Đấy, chị thấy không khí căng thẳng như thế nào.


    Còn tiếp ...
  • 23-05-2017, 08:02 PM
    Tran Truong

    Vụ án Nhân văn giai phẩm hay những nhà văn phản kháng ?

    ● Nội dung báo Nhân Văn và sự đ́nh bản tờ Nhân Văn

    Ba "điểm nóng" trong tờ Nhân Văn số 1:

    Bức tranh Nguyễn Sáng vẽ Trần Dần với vết sẹo ở cổ .
    Bài "Con người Trần Dần" của Hoàng Cầm .
    Bài thơ dài "Nhân câu chuyện mấy người tự tử" của Lê Đạt đăng trọn một trang báo lớn.

    Đó là ba yếu tố sau này trở thành biểu tượng của Nhân Văn số 1. Một mặt khác, Nhân Văn c̣n có những bài xă luận chính trị, đ̣i hỏi tự do dân chủ, kư tên Người Quan Sát. Vậy Người Quan Sát là ai? Nguyễn Hữu Đang và Lê Đạt là hai thành viên của Nhân Văn bị buộc tội nặng nhất, trong một bản cáo trạng, người ta xác định Lê Đạt :"Là một người chủ chốt của báo Nhân Văn, tham mưu cho cả tờ báo, tự tay sửa chữa nhiều bài, đả kích chế độ ta rất là cay độc". Nhà thơ Lê Đạt sẽ nói rơ vai tṛ của ông và ông Nguyễn Hữu Đang trong tờ Nhân Văn và lư do nào đă khiến Nhân Văn bị đóng cửa.

    - TK: Thưa anh, khi báo Nhân Văn số 1 ra đời th́ dư luận công chúng đă đón nhận nó như thế nào?

    - LĐ: Đời tôi chưa bao giờ tôi thấy một tờ báo được hoan nghênh như thế. Tức là khi số 1 Nhân Văn in xong, được đưa từ nhà in Xuân Thu đến Nhà Hát Lớn - vào khoảng độ gần 2 cây số, th́ có khi người bán báo phải đi đi về về đến 10 lần để lấy báo, tại v́ hết ngay và người ta chen ra đường mua; thậm chí người ta đưa tiền ra mà không ai lấy tiền trả lại cả!
    Lúc đó tôi đứng đấy tôi nh́n th́ mới thấy đúng là "ngày hội của quần chúng". Đúng là ngày hội của quần chúng thật, tức là: không thể đi được! Bản thân tôi, tôi cũng không đi được. Cứ ra th́ người ta lấy hết báo, lại vào, cứ liên tục như thế mà chẳng phải quảng cáo ǵ cả. Sau khi báo Nhân Văn số 1 ra rồi, đi đâu tôi cũng thấy người ta nhắc lại hai câu thơ của tôi:

    Đem bục công an đặt giữa trái tim người
    Bắt t́nh cảm ngược xuôi ,
    theo đúng luật đi đường nhà nước

    Nhất là sinh viên ủng hộ rất nhiều. Nhân Văn số 1 lập tức là phải in lại sau đâu có một hai ngày ǵ đó. H́nh như báo nhà nước lúc đó cũng chưa có chuẩn bị đối phó trước một hiện tượng đột ngột như thế, sau này, sự đối phó đến sau, lúc đó tất cả các báo, nhất là báo Nhân Dân, thường xuyên phản pháo.
    Trên báo Nhân Dân đă đành, c̣n các đoàn thể khác cũng đều học tập vấn đề Nhân Văn. Nhưng v́ lúc đó t́nh h́nh bên Trung Quốc vẫn chưa có ǵ thay đổi cả, vẫn "trăm hoa đua nở", vẫn "trăm nhà đua tiếng" thành ra ở Việt Nam, người ta vẫn vừa nghe ngóng, lại cũng thấy rằng bên Trung Quốc chưa động tĩnh ǵ cho nên họ vẫn để cho Nhân Văn ra tiếp.

    - TK: Thưa anh, anh và anh Đang bị kết tội khá nặng nề về tờ Nhân Văn, người ta coi anh là một trong những cột trụ. Vậy xin anh cho biết thật rơ , anh đă làm ǵ trong tờ Nhân Văn, về vai tṛ của anh và anh Đang.

    - LĐ: Đến mấy số sau th́ t́nh h́nh càng ngày càng phức tạp, lúc đó không thể nào dừng lại ở vấn đề văn nghệ được nữa; v́ t́nh h́nh đấu tranh ở Đông Âu đang nổi lên, Nhân Văn phải có ư kiến. Thế là chúng tôi phải ra hẳn một số về Ba Lan - Hung Ga Ri và một số về Ba Lan. Những số đó tôi phải làm hết sức vất vả.

    Bây giờ phải nói về việc tôi làm trong báo Nhân Văn: v́ tôi nhận trách nhiệm với anh em Giai Phẩm, là tôi lo về phần chính trị của báo Nhân Văn. Mà ở trong mục chính trị, th́ phải chú ư nhất đến bài xă luận của anh Nguyễn Hữu Đang. Tôi không hiểu anh Đang nghĩ ǵ, nhưng anh Đang có cách làm việc rất đặc biệt và tôi thấy chưa ai làm việc như thế cả, tức là anh thường viết bài xă luận rất lâu, mỗi lần gặp , anh chỉ đưa cho tôi một mẩu, đến lúc báo sắp sửa lên khuôn, anh mới đưa mẩu cuối cùng. Tôi không biết anh ấy nghĩ ǵ, nhưng anh ấy nói rằng: "Ḿnh viết khó khăn lắm".

    V́ thế đêm nào in báo tôi cũng phải thức để đợi xem câu chót của bài xă luận anh ấy như thế nào, thành ra rất vất vả. Mà anh em căi nhau ở nhà in rất dữ, rất nhiều, nhưng không thể làm thế nào hơn được, tại v́ cách làm việc của anh ấy như thế th́ tôi cũng phải chịu thôi. Đến số Ba Lan - Hung Ga Ri th́ Đảng và nhà nước đă khó chịu lắm rồi. Cái bài nói về bài học Ba Lan , Hung Ga Ri tuy kư tên là Người Quan Sát nhưng chính là tôi viết. Tôi với Đang đều kư tên là Người Quan Sát cả, nhưng về hai bài[6] ấy, anh Đang có nói: "Toa viết th́ toa phải nhận", vậy tôi xin chính thức nhận ở đây! - cười.

    - TK: Trong hai bài đó anh đă viết những ǵ?

    - LĐ: Lúc bấy giờ quan niệm của Đảng cũng như của phe cộng sản là như thế này: Bọn Mỹ và bọn phản động chúng nó kích động th́ mới xẩy ra vụ Ba Lan - Hung Ga Ri; th́ tôi nói đại ư rằng: "Cái đó không phải, tức là xuất phát tự ta, ta bậy quá cho nên tụi kia mới nhúng vào được, chứ nếu ta tử tế th́ không việc ǵ nó nhúng vào được cả. Cho nên, việc thứ nhất ta không nên sợ v́ chúng nó can thiệp mà ta không chỉnh đốn việc của ta".
    Đó là việc mà mọi người trong các báo chính thức rất khó chịu và họ vẫn cho tôi là lẫn lộn ta địch. Nhất là bấy giờ đại sứ Ba Lan cũng viết thư phản đối tôi, nói là: "Ông lẫn lộn giữa Ba Lan và Hung Ga Ri. Hung Ga Ri khác, Ba Lan khác." Cho nên t́nh h́nh lúc đó phức tạp lắm chứ không phải là đơn giản.

    Nhưng đến bây giờ tôi cũng không thay đổi ư kiến: "Nếu ḿnh không làm bậy th́ đế quốc và những thế lực thù địch cũng không làm ǵ được cả. Bậy là chính tự ta". Đấy tôi xin trả lời chị tóm tắt bài tôi viết như thế, tức là đi ngược lại với nhận định của Đảng lúc bấy giờ.

    - TK: Thưa anh, báo Nhân Văn số 6 là số đưa đến sự đóng cửa của tờ Nhân Văn, vậy bài ǵ trong số 6 đă đưa đến cơ sự này?

    - LĐ: Số 6 th́ thế này. Số 6 th́ anh Đang cũng như thường lệ, anh ấy vẫn đưa cho tôi từng mẩu một. Tôi có xem đến các chỗ, kể cả biểu t́nh, nhất là về quyền được biểu t́nh th́ tôi đă xem kỹ lại. Về vấn đề biểu t́nh th́ tôi thấy cái quyền biểu t́nh cũng đơn giản thôi: v́ trong các nước Cộng Ḥa Xă Hội th́ bao giờ cũng có biểu t́nh, quyền biểu t́nh là b́nh thường.
    Tôi xem kỹ lại và tôi hỏi Đang: "Ông viết thế này, ông đă nghĩ kỹ chưa?" Đang liền đưa cho tôi xem bản hiến pháp Trung Quốc, tôi cũng thấy là đúng, có những chữ ấy thật, mà lúc đó tôi cũng vội quá, không kịp nghĩ đến một ẩn ư ǵ của anh Đang, và tôi cũng không biết anh ấy có ẩn ư hay không. Cái đó chỉ có anh Đang biết thôi, ḿnh làm báo th́ ḿnh chỉ xem lại, nếu không có lỗi ǵ th́ ḿnh phải cho thông qua. Và tôi cũng đồng ư cho thông qua bài xă luận ấy.

    Thế nhưng cái bài xă luận ấy khi đang in sous presse th́ bị ách lại. Và ở trên nói rằng Nguyễn Hữu Đang hô hào biểu t́nh. Lúc đó, riêng tôi, tôi phản đối ư kiến đó: đấy là ḿnh đang nói về hiến pháp Trung Quốc cơ mà, chứ có phải ḿnh nói đến vấn đề chung chung đâu. Không nói về ư định tác giả, cái ư định của tác giả th́ biết thế nào được? Nhưng trên giấy trắng mực đen, tôi chưa thấy có ǵ chứng tỏ Nguyễn Hữu Đang hô hào biểu t́nh cả. Và tờ báo ấy, chính bị ngừng lại là v́ câu của Nguyễn Hữu Đang viết trong bài xă luận.

    - TK: Anh c̣n nhớ rơ nội dung câu anh Đang viết trong bài xă luận ấy là như thế nào không ạ?

    - LĐ: Tôi không nhớ, nhưng mà thế này này: Chu Ân Lai có nói rằng: Hiến pháp Trung Quốc công nhận quyền tự do, dân chủ rộng răi của nhân dân, kể cả quyền biểu t́nh. Th́ tôi xem lại hiến pháp Trung Quốc cũng có thật, mà Chu Ân Lai cũng có nói thật, nhưng mà không biết cái ẩn ư là như thế nào. Lúc đó, một là, tôi vội quá, tại v́ bao giờ tôi cũng cập rập. Hai là, có khi anh Đang anh ấy vô t́nh cũng nên.
    Ḿnh không nên đổ tội cho người ta một cách không có bằng cớ ǵ cả. Thế th́ sau đó báo bị ách lại ngay. Và tôi thấy tất cả các nơi đă bắt đầu nói rằng: Tờ Nhân Văn công khai hô hào nhân dân biểu t́nh. Lúc ấy tôi cũng phản đối rất ghê. Như thế là tờ báo ra được 5 số, tức là đời sống của nó cũng chỉ có độ ba, bốn tháng thôi nhưng nó đă để lại một ấn tượng rất lớn trong đời sống văn hóa của nhân dân Việt Nam.

    - TK: Thưa anh, tóm lại tờ Nhân Văn bị đóng cửa chỉ v́ bài viết của anh Nguyễn Hữu Đang hay c̣n có những lư do ǵ khác nữa?

    - LĐ: Theo tôi bài của anh Nguyễn Hữu Đang chỉ là cái cớ thôi, chứ c̣n người ta định đóng tờ Nhân Văn từ lâu rồi. Nhưng nếu anh Đang không có chủ ư ǵ, th́ riêng việc đó, theo tôi, viết báo như thế cũng là một sơ hở. Bao giờ người ta cũng căn cứ vào cái sơ hở người ta đánh thôi, chứ c̣n người ta đă định từ lâu rồi. Sau tờ báo, cũng chả có ai biểu t́nh ǵ cả; v́ thế tôi cũng cho là cái cớ thôi. Người ta đă định đoạt số phận của tờ này từ lâu lắm rồi. Tôi thấy tất cả các công đoàn, tất cả các cơ quan đều học tập về báo Nhân Văn từ trước khi người ta đóng cửa cơ mà, và mọi người đều nói tờ báo đó là phản động.

    - TK: Như vậy là trong lúc anh làm tờ Nhân Văn anh c̣n làm cả tờ Văn Nghệ nữa?

    - LĐ: Vâng, tôi vẫn làm tờ Văn Nghệ. Về điểm này tôi muốn nói với chị một chuyện hơi buồn cười mà cũng không ra ǵ. Tức là khi đưa tờ Nhân Văn ra quảng cáo ở ngoài đường -Đang th́ bao giờ cũng thích quảng cáo- tôi đă nói rằng: "Không thể quảng cáo tên tôi được". Nhưng họ cứ quảng cáo tên tôi ầm lên ở ngoài đường. Tôi mới bảo Đang: "Tại sao cậu lại không tuân thủ ... " Th́ Đang nói: "Thế th́ tao xóa đi vậy". Nó bèn xóa nham nhở - cười. Vẫn c̣n tên tôi ở ngoài đường - cười.

    Thế là hôm ấy tôi đến -có cả Chế Lan Viên, có Nguyễn Công Hoan, có Bùi Hiển ... đứng ở 51 Trần Hưng Đạo- trụ sở hội Văn Nghệ. Tôi đi vào, Chế Lan Viên gọi: "Lê Đạt vào đây." Tôi vừa vào, Chế Lan Viên bảo: "Mày đứng đằng sau mày lănh đạo tờ Nhân Văn phải không?" Tôi bảo: "Không, nó xóa tên tao rồi." Chế Lan Viên bảo: "Nó xóa tên mày mà nó đăng bài thơ của mày cả một trang báo à?" Chế Lan Viên vốn là người thô lỗ, chửi luôn: "Tiên sư thằng nào lănh đạo mà giấu mặt" - cười.

    Đấy, chị thấy không khí rất căng thẳng. Căng thẳng lắm. Nhưng mà tôi vẫn b́nh thường, công việc tôi, tôi vẫn làm, nhưng anh em khó chịu với tôi lắm, ở cái hội nghị Đảng nào, người ta cũng nêu tên tôi ra, tôi trở thành một phần tử indésirable (bất hảo). Nhưng người ta cũng chưa có thái độ ǵ cụ thể đối với tôi cả. Đến khi Nhân Văn bị cấm rồi, th́ ở bên Trung Quốc người ta vẫn tiếp tục phong trào dân chủ; lúc ấy, Đảng và nhà nước thấy rằng: Cho là các tờ Nhân Văn, Giai Phẩm nó quá đáng đi, th́ đóng cửa lại, nhưng bây giờ cũng phải thu xếp sao cho ổn thỏa. Và như thế họ thu xếp để tôi không làm báo Văn Nghệ nữa, về Hội Nhà Văn làm ở đối ngoại. Trần Dần cũng đă ra khỏi quân đội rồi, về Hội Nhà Văn làm ban sáng tác.

    Mà lại buồn cười thế này: Khi thành lập Hội Nhà Văn, vào tháng 4 năm 1957, th́ khi bầu ban chấp hành - lẽ dĩ nhiên là ban chấp hành cũng không có quyền ǵ - lại có cả Hoàng Cầm, Hoàng Tích Linh mà ai cũng biết là cả hai đều tham gia Nhân Văn. Như thế để biết là, lúc ấy, ở trên cũng chưa có một chủ trương nào dứt khoát cả, v́ họ c̣n mở rộng để cho Hoàng Cầm và Hoàng Tích Linh vào ban chấp hành Hội Nhà Văn cơ mà.
    Th́ đủ biết rằng lúc ấy họ chưa có chủ trương đánh đấm ǵ dứt khoát cả, h́nh như họ vẫn muốn là: thôi, bây giờ đoàn kết nhau lại để làm một cái ǵ tốt đẹp hơn, th́ chính Hội Nhà Văn này sẽ cho ra đời tờ báo Văn đó.

    - TK: Có phải v́ Đảng bắt đóng cửa tờ Nhân Văn cho nên Đảng cho ra tờ báo Văn để thay thế tờ Nhân Văn, có phải như vậy không thưa anh?

    - LĐ: Không, không, cái đó không phải chị ạ. Để tôi nói rơ ràng, cái đó không phải đâu. Đảng - chị nghĩ hơi phức tạp quá và hơi tế nhị quá - chắc là Đảng không có những bận tâm phức tạp và tế nhị như thế ! Tức là sau đó th́ tờ Nhân Văn bị cấm. Nhưng chị nhớ là lúc đó ở bên Trung Quốc người ta vẫn tiếp tục phong trào "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng", và tôi xin nhắc lại là tháng 4 năm 1957 có hội nghị thành lập Hội Nhà Văn.
    Lẽ dĩ nhiên là tờ Nhân Văn bị cấm nhưng những anh em Nhân Văn th́ vẫn chưa bị ǵ lắm, như tôi chẳng hạn, tôi đang chịu trách nhiệm tờ Văn Nghệ th́ người ta chuyển tôi sang làm ban đối ngoại của Hội Nhà Văn thôi, tức là lúc bấy giờ tôi chỉ không được dính ǵ đến báo chí nữa, chứ chưa có một lời phê phán nghiêm khắc ǵ.

    Khi thành lập Hội Nhà Văn th́ Hội cho ra tờ báo Văn, và mặc dầu, lúc đó tôi ở Hội Nhà Văn, nhưng tôi cũng không tham gia ǵ vào tờ báo. Lư do thế này: Tôi không thích ông Nguyên Hồng và Nguyên Hồng cũng không thích tôi. Lúc ấy Nguyên Hồng lại là thư kư ṭa soạn của tờ báo Văn và Tô Hoài là tổng thư kư Hội Nhà Văn, kiêm giám đốc nhà xuất bản. Lẽ dĩ nhiên là họ cũng chẳng cần ǵ đến tôi.


    Còn tiếp ...
This thread has more than 10 replies. Click here to review the whole thread.

Posting Permissions

  • You may not post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •